ดักจับปลาด้วยหลุมโจนจากบ้องไม้ไผ่และภาชนะก้นลึก ภูมิปัญญาชาวกัมพูชา-ไทยโบราณ
หลุมโจน เป็นภูมิปัญญาชาวบ้านที่ใช้ดักจับปลาในแหล่งน้ำนิ่งตามธรรมชาติ เช่น ห้วย หนอง คลอง บึง หรือ นาข้าว โดยอาศัยสัญชาติญาณของปลาที่จะมีการอพยพ เมื่อรู้ตัวว่าแหล่งน้ำที่อาศัยอยู่นั้นเริ่มตื้นเขินและกำลังจะเหือดแห้ง ปลาจะเริ่มออกหาแหล่งน้ำใหม่โดยการว่ายไปตามทางน้ำที่จะพาไปสู่ที่ใหม่ในช่วงฤดูหนาวต่อแล้ง ชาวบ้านจึงอาศัยสัญชาติญาณของปลาข้อนี้ไปออกแบบทำกับดักหลุมโจน ซึ่งสร้างเป็นบ่อหรือหลุมขนาดย่อม ตบแต่งหลุมให้ดูเหมือนแหล่งน้ำตามธรรมชาติขวางทางน้ำไว้ เพื่อล่อให้ปลา เช่น ปลาดุก ปลาช่อน ปลาหมอ หลงเข้าใจผิดว่านี่คือแหล่งน้ำที่ต้องการ จนแถก*หรือเกลือกตัวขึ้นมา และตกลงไปในบ่อที่ขุดล่อ หลุมโจนจึงถูกสร้างขึ้นเมื่อน้ำเริ่มลดหรือประมาณเดือนตุลาคม-เดือนธันวาคม(เริ่มมีลมหนาวโชยเอื่อย) ชาวบ้านจึงนิยมออกหาปลาตามแหล่งน้ำธรรมชาติกันมากในช่วงนี้ จากอดีตการทำหลุมโจนจะขุดเป็นหลุมดินขึ้นมา แต่ปัจจุบัน มีการดัดแปลงให้สะดวกและง่ายขึ้น เช่น มีการใช้กระบอกไม้ไผ่มาเป็นตัวช่วยดักจับปลา(กัมพูชา) และ มีการใช้ภาชนะก้นลึก เช่น กระติกน้ำเก่า ไห ปี๊บ ถังน้ำ ฯลฯ มาทำเป็นหลุมแทนการขุด ซึ่งมีหลักการง่ายๆ ดังนี้
"การทำหลุมโจนจากกระบอกไม้ไผ่
ภูมิปัญญาชาวกัมพูชา"
ภาพ:http://video.sanook.com
การสร้างหลุมโจนดักปลา
ตามภูมิปัญญาชาวกัมพูชา-ไทยโบราณ :
การทำหลุมโจนจากกระบอกไม้ไผ่
1. ตัดไม้ไผ่พันธุ์ต้นใหญ่-ข้อปล้องยาว ออกเป็นบ้อง ๆ โดย 1 บ้องให้ตัดติดข้อมาด้วย 1 ข้อ เพื่อ ใช้เป็นก้นกระบอก จำนวนตามต้องการ
2. เตรียมเสียม พลั่ว จอบ หรือ มีดพร้า เพื่อใช้ในการขุดหลุมฝังกระบอกไม้ไผ่ จำนวน 1 อัน
3. หาทำเลแหล่งน้ำที่หมายตา โดยเน้นเป็นช่วงที่มีทางน้ำไหล ตามแหล่งน้ำธรรมชาติที่มีอยู่ ในแหล่งน้ำนิ่ง เช่น ห้วย หนอง นา คู คลอง ขณะที่น้ำกำลังลดลง(ต.ค.-ธ.ค.)
4. เมื่อได้ทำเลที่คาดว่าจะมีปลาว่ายน้ำผ่าน หรือ เป็นทางน้ำไหลที่ปลาต้องว่ายผ่านขึ้นไปสู่แหล่งน้ำอื่น ให้ขุดหลุมฝังกระบอกไม้ไผ่ลงไปตามแนวทางน้ำ โดยขุดหลุมให้มีขนาดพอดีกับกระบอกไม้ไผ่ และฝังให้แน่นหนา พร้อมกันนี้ให้หล่อน้ำไว้ก้นกระบอกไม้ไผ่เล็กน้อยพอคลุกคลิก กันปลาแห้งตายหากเข้าไปติดอยูนาน และไม่ควรใส่เยอะจนทำให้ปลามีแรงมากพอที่จะกระโดดออกมาได้
5. แต่งปากหลุมด้วยต้นหญ้า หรือ พืชน้ำตามแต่ที่จะหาได้ แล้วปาดแต่งทางที่ปลาจะเข้าไปในหลุมกระบอกไม้ไผ่ให้ลาดเอียง ด้วยโคนดิน ณ บริเวณนั้น เพื่อล่อให้ปลาแถกหรือเกลือกตัวขึ้นมาเข้าหลุมโจน
6. ทิ้งกับดักไว้รอเวลาให้ปลาโจนเข้าไปในหลุม อาจวางเช้าเก็บเย็นหรือวางเย็นเก็บเช้าอีกวันหนึ่งก็ได้เช่นกัน แต่ไม่ควรทิ้งไว้นานเพราะจะทำให้ปลาแห้งตายเพราะขาดน้ำ
"การทำหลุมโจนจากกระบอกไม้ไผ่
ภูมิปัญญาชาวกัมพูชา"
ภาพ:http://video.sanook.com
การทำหลุมโจนโดยใช้ภาชนะอื่นและการทำหลุมโจนแบบดั้งเดิม(ขุดหลุม)
1. การทำหลุมโจนด้วยภาชนะอื่น เช่น กระติกน้ำเก่า ไห โอ่งดินใบเล็ก ถังสีเก่า ปี๊บฯลฯ ให้ใช้วิธีการทำแบบเดียวกันกับการใช้กระบอกไม้ไผ่ แต่ควรล้างกลิ่นของสิ่งแปลกปลอมที่อาจติดมากับภาชนะออกให้หมด หรือ ใช้ดินโคลนป้ายในภาชนะเพื่อกลบกลิ่นแปลกปลอมก็ได้เช่นกัน
2. การฝังภาชนะอื่น เช่น กระติกน้ำเก่า ถังตักน้ำ หรือ ถังสีเก่า ควรฝังให้แน่นด้วยการโกยโคลนดินเลนบริเวณนั้นขึ้นมาประกบฝัง ปั้นแต่งให้ยึดภาชนะที่ใช้ได้แน่นหนา พร้อมปาดแต่งหน้าดินตรงทางเข้าให้เป็นแนวลาดเอียง และ ปักไม้หลักค้ำยันยึดไว้อีกชั้นหนึ่ง
"การทำหลุมโจนจากกระบอกไม้ไผ่"
ภาพ:http://video.sanook.com
"การทำหลุมโจนจากกระบอกไม้ไผ่ "
ภาพ:http://video.sanook.com
3. การวางแนวหลุมโจน แบบไทยโบราณ นิยมทำแบบขวางกั้นทางน้ำไหล ที่คาดว่าปลาจะว่ายผ่านขึ้นไปหาแหล่งน้ำอื่น
4. การทำหลุมโจนแบบดั้งเดิม ตามทางน้ำหลักควรขุดหลุมให้กว้าง x ลึก ประมาณ 50 x 50 เซนติเมตร หรือ ตามความเหมาะสม แต่ไม่ควรให้ใหญ่มาก แล้วปาดแต่งทางเข้าแบบเดียวกับการทำในแบบอื่น หล่อน้ำบ้างเล็กน้อยกันปลาแห้งตาย(ขอดเกล็ดยาก)
"หลุมโจนแบบภูมิปัญญาไทยประยุกต์"
ภาพ : วัชรกร สร้อยจิตร
"หลุมโจนแบบภูมิปัญญาไทยประยุกต์"
ภาพ : วัชรกร สร้อยจิตร
"หลุมโจนแบบภูมิปัญญาไทยประยุกต์"
ภาพ : วัชรกร สร้อยจิตร
-----------------------
*แถก หมายถึง การกระเสือกกระสน เช่น ปลาช่อนก็ดิ้นแถกโผล่ขึ้นมาอาศัยอยู่ในหนองน้ำนั้นต่อไปใหม่ (สารคดีชีวิตสัตว์ของนายแพทย์บุญส่ง เลขะกุล)
5. เคล็ดลับคนไทยโบราณ จะใช้โคลนตรมจากแหล่งน้ำธรรมชาติมาปาดแต่งหน้าดิน ที่เป็นทางเข้ากับดักหลุมโจน เพื่อใช้กลิ่นโคลนล่อให้ปลาเข้าใจว่านี่คือกลิ่นของแหล่งน้ำใหม่ ทำให้ปลาแถกขึ้นมาเข้ากับดักมากขึ้น/ง่ายขึ้น
6. ปิดแต่งปากทางเข้าหลุมโจนด้วยกิ่งไม้หรือเศษหญ้าตามแต่จะหาได้ ณ บริเวณนั้น
เขียน/เรียบเรียงโดย : มินยดา อนุกานนท์