สืบตำนาน “ปราสาทผึ้ง” มรดกภูมิปัญญาแห่งเมืองสามธรรม
เมื่อถึงช่วง ออกพรรษา จังหวัดสกลนคร จะกลับมามีชีวิตชีวาอีกครั้งกับงานบุญสำคัญที่สืบทอดกันมายาวนาน นั่นคือ “ประเพณีแห่ปราสาทผึ้ง” งานที่หลอมรวมศรัทธา ศิลปะ ภูมิปัญญาช่าง และพลังของชุมชนไว้ด้วยกันอย่างงดงาม
“ปราสาทผึ้ง” คืออะไร?
เดิมทีการทำ “หอผึ้ง” เป็นส่วนหนึ่งของงานบุญในช่วงออกพรรษา โดยใช้โครงไม้ไผ่หรือไม้จักสานเป็นโครงสร้าง แล้วนำ ขี้ผึ้งมาหล่อเป็นรูปดอกไม้หรือเครื่องประดับที่เรียกว่า “ดอกผึ้ง” ก่อนนำมาตกแต่งหอผึ้ง เพื่อนำไปถวายวัดและอุทิศส่วนกุศลให้แก่ญาติผู้ล่วงลับ
คติความเชื่อนี้สัมพันธ์กับเรื่องราวในพุทธศาสนาเกี่ยวกับ การถวายรังผึ้งเป็นพุทธบูชา จึงเกิดความเชื่อว่าการถวายเครื่องสักการะและทำบุญในช่วงออกพรรษาเป็นการสร้างกุศลแก่ผู้ถวายและผู้ล่วงลับ
ต่อมา “หอผึ้ง” ได้รับการพัฒนารูปแบบให้มีความวิจิตรยิ่งขึ้น กลายเป็น “ปราสาทผึ้ง” ที่มีโครงสร้างหลายชั้น เรือนยอด ซุ้ม และลวดลายประดับจำนวนมาก จนกลายเป็นเอกลักษณ์สำคัญของประเพณีแห่ปราสาทผึ้งจังหวัดสกลนคร
จากงานบุญ สู่ผลงานศิลป์ของชุมชน
การสร้างปราสาทผึ้งหนึ่งหลังไม่ได้เกิดขึ้นในเวลาเพียงไม่กี่วัน แต่ต้องอาศัยการทำงานร่วมกันของคนในชุมชน ทั้งช่างไม้ ช่างหล่อขี้ผึ้ง ช่างประดับ และผู้มีความรู้ด้านศิลปกรรม
ตั้งแต่การออกแบบและขึ้นโครง การทำแม่พิมพ์ การหล่อขี้ผึ้ง การประกอบลวดลาย ไปจนถึงการตกแต่งขั้นสุดท้าย ล้วนเป็นกระบวนการที่ต้องอาศัย ความประณีต ความอดทน และองค์ความรู้ที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น
จึงอาจกล่าวได้ว่า “ปราสาทผึ้ง” ไม่ได้เป็นเพียงสิ่งก่อสร้างเพื่อใช้ในงานบุญ แต่เป็น พื้นที่ที่ภูมิปัญญาท้องถิ่นได้ถูกถ่ายทอดผ่านงานช่างและการมีส่วนร่วมของคนทั้งชุมชน
ในปี พ.ศ. 2569 นี้ จังหวัดสกลนคร นำเสนอ “3 ปราสาทผึ้ง” ภายใต้แนวคิด “นาฏยพันธุ์ สืบสานธรรม แห่ 3 ปราสาทผึ้ง” งานในปีนี้นำเสนอพัฒนาการของปราสาทผึ้งผ่าน 3 รูปแบบ ได้แก่
ปราสาทผึ้งโบราณ
สะท้อนรูปแบบและภูมิปัญญาการสร้างปราสาทผึ้งแบบดั้งเดิม
ปราสาทผึ้งประยุกต์
นำความคิดสร้างสรรค์มาผสมผสานกับงานช่างและความงดงามของเรือนยอด เกิดเป็นผลงานที่มีความวิจิตรตระการตา
ปราสาทผึ้งสร้างสรรค์
เปิดพื้นที่ให้คนรุ่นใหม่ เยาวชน และสถานศึกษา ถ่ายทอดมุมมองและจินตนาการผ่านศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย
ขณะเดียวกัน แนวคิด “นาฏยพันธุ์” ยังสะท้อนอัตลักษณ์ของกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดสกลนคร ผ่านการฟ้อนรำ การแต่งกาย ดนตรี และศิลปวัฒนธรรมที่นำมาร้อยเรียงเข้ากับขบวนแห่ ทำให้งานบุญไม่ได้มีเพียงความงดงามของปราสาทผึ้ง แต่ยังเต็มไปด้วยสีสันของวิถีชีวิตและวัฒนธรรมท้องถิ่น
ชื่นชมความวิตรของภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมได้จนถึงวันที่ 26 ตุลาคม 2569 ณ จังหวัดสกลนคร
ข้อมูล: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) กระทรวงวัฒนธรรม
website : mgronline.com
facebook : MGRonlineLive
twitter : @MGROnlineLive
instagram : mgronline
line : MGROnline
youtube : MGR Online VDO