“ชื่อกำกับ” อักษร ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก ครบ 44 ตัว เพราะสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

การคิดชื่อกำกับอักษร ก “ไก่” ข “ไข่” เรื่อยไปถึง ฮ “นกฮูก” เพื่อการเรียนจนครบ 44 ตัว มีขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2442 นับเป็นอีกหนึ่งผลงานของบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

แล้วก่อนหน้านั้น คนไทยจดจำพยัญชนะจำนวนมากนี้อย่างไร ?

การเขียนอ่านภาษาไทยก่อนหน้านั้น แน่นอนว่าผู้เรียนต้องจำพยัญชนะ สระ และวรรณยุกต์ให้ได้เป็นปฐม แต่การจะจดจำพยัญชนะจำนวนถึง 44 ตัวไม่ใช่เรื่องง่ายเลย จึงมีผู้คิดแปลงการท่องจำพยัญชนะให้มี “ชื่อกำกับ”หรือตัวอย่างการใช้คู่กันไปด้วยเพื่อให้จำติดปาก

แต่คำกำกับพยัญชนะไทยไม่ได้เป็น ก ไก่, ข ไข่, ฃ ฃวด ฯลฯ มาตั้งแต่ต้น เพราะไม่มีการบัญญัติอย่างเป็นทางการ ชาวบ้านก็จดจำจากสิ่งใกล้ตัว ไม่มีแบบแผน จะจำหมดครบ 44 ตัวก็ค่อนข้างทุลักทุเลและต้องใช้เวลาทีเดียว

ช่วงทศวรรษ 2370-2380 “เจ๊สัวหง” นำเข้าการเล่นหวย คนไทยติดกันงอมแงม เอาตัว ก ข ไปกำกับหวย จนกลายเป็นคำติดปากคนสมัยนั้น เช่น ก สามหวย, ข ง่วยโป๊, ฃ เจียมขวยฯลฯ แต่จะเห็นว่าเป็นเพียงชื่อสร้อยกำกับ ไม่ใช่ตัวอย่างคำที่ใช้อักษรตัวนั้นแต่อย่างใด

พอราว พ.ศ. 2414-2420 พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) ได้ริเริ่มคิดคำกำกับพยัญชนะกลุ่มที่มีเสียงพ้องกัน เช่น ข ฃ ค ฅ ฆ ช ฌ ฐ ฑ ฯลฯ เพราะท่านสังเวชใจที่คนไทยเอาชื่อหวย ก ข มาใช้เป็นชื่ออักษร โดยเขียนเรื่อง “วิธีสอนหนังสือไทย” ไว้ในหนังสือ มิวเซียมเล่ม 2 จ.ศ. 239 เพื่อให้เด็ก ๆ ออกชื่อตัวอักษรได้ง่าย ไม่ต้องตั้งชื่อ เช่น ข ขัดข้อง, ฃ อังกุษ, ค คิด, ฅ กัณฐา เป็นต้น (บางตัวยังไม่ใช่ตัวอย่างคำที่ใช้อักษรนั้นอยู่ดี)

อย่างไรก็ตาม คำกำกับพยัญชนะชุดใหม่ของพระยาศรีสุนทรโวหารมี 27 ตัวเท่านั้น โดยเว้นตัว ศ ษ ส ที่มีใช้กันอยู่แล้ว และพยัญชนะที่ไม่มีเสียงซ้ำซ้อนอีก 15 ตัว ก็ยังไม่ได้ชื่อกำกับ

พอมาถึง พ.ศ. 2442 หนังสือ แบบเรียนเร็วเล่ม 1 ตอนต้น ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 10 ร.ศ. 118 (พ.ศ. 2442) ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อครั้งทรงเป็นอธิบดีกรมธรรมการ ได้กลายเป็นตำราที่ลงคำกำกับ ก ไก่, ข ไข่, จนถึง ฮ นกฮูก ครบถ้วน 44 ตัว ทรงนิพนธ์ความเป็นมาของหนังสือไว้ว่า [ปรับย่อหน้าใหม่และเน้นคำเพิ่มเติมโดยกองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม]

“หนังสือแบบเรียนเร็วนี้ ข้าพเจ้าได้ปรารภที่จะแต่งแต่ในรัตนโกสินทร์ศก 102 ในปีนั้นข้าพเจ้าบวชขึ้นไปจำพรรษาอยู่วัดนิเวศน์ธรรมประวัติที่เกาะบางประอิน ได้ช่วยจัดการอุปการะแก่โรงเรียนหลวงซึ่งมีอยู่ในวัดนิเวศน์ เห็นเด็กนักเรียนที่เรียนหนังสืออยู่หลายๆ ปี ไม่ใคร่จะรู้ได้เพียงไร ถามอาจารย์ได้ความว่า

เด็กตามหัวเมืองที่มาฝากเรียนหนังสือที่วัดได้มีเวลาเรียนไม่เต็มปี เพราะต้องไปช่วยบิดามารดาทำนาหาเลี้ยงชีวิตรปีละหลายๆ เดือน แบบเรียนหลวงคือแบบมูลบทบรรพกิจ เปนต้น ซึ่งใช้อยู่ในเวลานั้น จะต้องใช้เวลาเรียนไม่ต่ำปีหนึ่งจึงจะได้รู้ตลอดเล่ม…

เมื่อได้ทราบความดังนี้ ข้าพเจ้าจึงคิดเห็นว่าควรจะมีแบบเรียนอย่างใด อย่างหนึ่งซึ่งให้เด็กเรียนจบเล่มได้แต่ภายในหกเดือนที่เปนคราวเรียนในปีหนึ่ง มาปีใหม่ขึ้นเล่มใหม่ แลให้เรียนจบได้ในคราวเดียวเช่นกัน…

ครั้นเมื่อทรงพระกรุณาโปรดให้ตั้งกรมการศึกษาธิการ แลโปรดเกล้าฯ ให้ข้าพเจ้าเปนอธิบดีคนแรกในกรมนั้น จึงได้แต่งแบบเรียนเร็วนี้ขึ้นตามความปรารถนาเดิม เพื่อจะสอนเด็กทั้งในกรุงแลหัวเมืองให้รู้หนังสือได้เร็วกว่าแต่ก่อน… แบบเรียนเร็วทั้ง 3 เล่มนี้ แม้ข้าพเจ้าเปนผู้คิดเองแต่งเองแลได้ตรวจตราแก้ไขเอง แต่ก็ได้อาไศยเจ้าพนักงานในกรมศึกษาธิการเปนผู้ช่วยอีกหลายคน…”

เป็นที่มาของ “แบบเรียน” ที่มีรูปและชื่อพยัญชนะกำกับ ทั้งมีภาพลายเส้นประกอบ เรียงลำดับตั้งแต่ ก ไก่, ข ไข่, ฃ ฃวด, ค ควาย, ฅ ฅอ, ฆ ระฆัง, ง งู ถึง ฮ นกฮูก ครบถ้วน 44 ตัว นั่นเอง

อ่านเพิ่มเติม :

• เลิกหวย ก.ข. และต้นเหตุที่เกิดหวย ก.ข.
• ก่อนจะเป็น “ก. ไก่” อักษรไทยเคยเป็น ก. อะไรมาก่อน ?
• ก่อนเด็กไทยจะท่อง “ก เอย ไก่…ฮ นกฮูกตาโต” เขาท่องจำอักษรกันอย่างไร

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2548). อักษรไทยมาจากไหน?. กรุงเทพฯ : มติชน.

ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. (2563). แบบเรียนเร็ว เล่ม 1 ตอนต้น.พิมพ์ครั้งที่ 19. กรุงเทพฯ : อักษรนิติ์.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 18 กันยายน 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “ชื่อกำกับ” อักษร ก ไก่ ถึง ฮ นกฮูก ครบ 44 ตัว เพราะสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com