ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง เรื่องที่ชำระขึ้นสมัยรัตนโกสินทร์?

ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง เรื่องที่ชำระขึ้นสมัยรัตนโกสินทร์ พงศาวดารสมัยอยุธยาไม่เคยกล่าวถึง

สมเด็จพระนเรศ ทรงหลั่งทักศิโณทก ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง พ.ศ. 2127 ให้อยุธยาเป็นเอกราชจากหงสาวดี มีการนำเสนออย่างยิ่งใหญ่ทั้งในภาพยนตร์ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช รวมถึงละครพีเรียดเรื่อง “หงสาวดี”

อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์ประกาศอิสรภาพเป็นเรื่องที่เพิ่งชำระขึ้นใหม่สมัยรัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ปรากฏในพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ความว่า

“สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ตรัสแก่มุขมาตยาโยธาทหารทั้งปวงว่าเราหาผิดมิได้ ซึ่งพระเจ้าหงสาวดีคิดร้ายต่อเราก่อนนั้น อันแผ่นดินพระมหานครศรีอยุธยา กับแผ่นดินเมืองหงสาวดี ขาดจากทางพระราชไมตรีกัน เพราะเป็นอกุศลกรรมนิยมสำหรับที่จะให้สมณพราหมณาประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน

ตรัสแล้วพระหัตถ์ขวาทรงพระสุวรรณภิงคาร หลั่งอุทกธาราลงเหนือพื้นพระสุธาดล จึงออกพระโอษฐ์ตรัสประกาศแก่เทพเจ้าทั้งหลาย อันมีมหิทธิฤทธิ์และที่ทิพจักขุทิพโสต ซึ่งสถิตอยู่ทุกทิศานุทิศจงเป็นทิพพะยานด้วย

พระเจ้าหงสาวดีมิได้ตั้งอยู่โดยคลองสุจริตมิตรภาพขัตติยราชประเพณี เสียสามัคคีรสธรรม ประพฤติพาลทุจริตคิดจะทำภยันตรายแก่เรา ทั้งแต่วันนี้ไป กรุงพระมหานครศรีอยุธยา กับเมืองหงสาวดี มิได้เป็นสุวรรณปัฐพีเดียวดุจหนึ่งแต่ก่อน ขาดจากกันแต่วันนี้ไปตราบเท่ากัลปาวสาน”

อย่างไรก็ตาม ในเอกสารสมัยอยุธยาอย่างพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ซึ่งเป็นเอกสารโบราณที่มีความแม่นยำในเรื่องวันเวลา และนักประวัติศาสตร์ให้ความเชื่อถือมากกว่าพงศาวดารฉบับอื่น ๆ ไม่ได้กล่าวถึงเหตุการณ์ดังกล่าวเลย ระบุเรื่องราวช่วงนั้นเพียงว่า

“เสด็จออกตั้งทัพไชยตำบลวัดยมท้ายเมืองกำแพงเพชร ในวันนั้นแผ่นดินไหว แล้วจึงยกทัพหลวงเสด็จไปเถิงเมืองแกรง แล้วจึงทัพหลวงเสด็จกลืบคืนมาพระนครศรีอยุธยา”

เนื้อหาจากพงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) จึงน่าจะเป็นต้นเค้าให้กับพงศาวดารฉบับอื่นในยุคหลัง โดยเฉพาะพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา ซึ่งชำระในสมัยรัชกาลที่ 4 แล้วต่อมาสื่อสมัยใหม่ก็นำเสนอเหตุการณ์ดังกล่าวในลักษณะเชิดชูพระบรมเดชานุภาพของสมเด็จพระนเรศ ในฐานะผู้กอบกู้ “เอกราช” ประกาศ “อิสรภาพ” ปลดแอกตนเองจากการปกครองของพม่า

ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร. ธงชัย วินิจจะกูลอธิบายถึงเรื่องนี้ไว้ใน “มติชนสุดสัปดาห์” (7 มีนาคม 69) โดยชี้ว่า ในอดีตคำว่า “เอกราช” กับ “อิสรภาพ” ไม่ได้มีความหมายถึง “อิสระ” อย่างตรงไปตรงมาแบบที่เข้าใจกันทุกวันนี้ เพราะก่อนศตวรรษที่ 19 คำว่า “อิสระ-อิศระ” หมายถึงสถานภาพของ “พระอิศวร”(ศิวะ) คือเป็นใหญ่เหนือราชาทั้งปวง

ส่วน“เอกราช”(เอก+ราชา) ก็หมายถึงการเป็นราชาผู้ยิ่งใหญ่ ไม่เป็นรองราชาองค์ใด

การ “เทน้ำ” ที่เมืองแครงเมื่อ พ.ศ. 2127 ในมุมมอง อ. ธงชัย จึงไม่ใช่พิธีประกาศความยิ่งใหญ่ของสมเด็จพระนเรศแต่อย่างใด เพราะพระองค์ยังไม่ได้พิสูจน์ว่าเป็น “ราชาธิราช” เหนือราชาอื่น แต่เป็นเหตุการณ์ “ชนช้าง” ที่ถูกขับเน้นมากกว่าในพงศาวดาร

“ด้วยเหตุนี้ในพระราชพงศาวดารจึงให้ความสำคัญกับการยุธหัตถี พ.ศ. 2135 เพราะนั่นต่างหากคือหมุดหมายว่า พระนเรศวรได้เป็นกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่เหนือกษัตริย์อื่น ๆ แล้ว

ตรงนั้นต่างหากที่พระนเรศวรได้ ‘อิสรภาพ’ (อิสระ+ภาวะ = เป็นเสมือนพระอิศวร) หรือเป็น ‘เอกราช’ ไม่เป็นสองรองใคร” อ. ธงชัย กล่าว

เช่นนั้นอะไรคือความหมายที่แท้จริงของการเทน้ำที่เมืองแครง?

เรื่องนี้ อ. ธงชัยอธิบายว่า พระราชพงศาวดารฉบับเก่า ๆ ระบุว่า การเทน้ำเมื่อ พ.ศ. 2127 คือการประกาศ “ตัดขาดทางไมตรี” ระหว่างอยุธยากับหงสาวดี ไม่ยอมรับอำนาจของพระเจ้ากรุงหงสาวดี เป็นการ “แยก” แผ่นดิน หรือที่เรียกกันว่า การ “แข็งเมือง”

“การแยกแผ่นดินออกจากอำนาจภายใต้ร่มของพระบรมโพธิสมภารของกษัตริย์ที่ใหญ่กว่า ไม่ใช่การกระทำที่สมควรเฉลิมฉลอง ในพงศาวดารถือว่าเป็นลางร้ายที่จะมีภัยพิบัติตามมา…”

ดังนั้น “ฉาก” ที่ฉายภาพความยิ่งใหญ่ ในฐานะที่สมเด็จพระนเรศทรงเป็นเอกกษัตริย์หรือราชาเหนือราชาทั้งปวง คือเหตุการณ์ยุทธหัตถี ใน พ.ศ. 2135 อันเป็นชัยชนะอย่างเบ็ดเสร็จเด็ดขาดเหนือกองทัพพม่า

ส่วนเหตุการณ์ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง แม้หลักฐานในยุคอยุธยาไม่ได้กล่าวถึง แต่ก็เป็นเรื่องที่ต้องถกเถียงกันต่อไปว่าจะมีจริงหรือไม่

อ่านเพิ่มเติม :

• ตามรอย “พระอัครมเหสี” ในสมเด็จพระนเรศ จากบันทึกบาทหลวงชาวสเปน
• ความโหดร้ายของสมเด็จพระนเรศ กรณี “ถลกหนัง” แม่ทัพ ในสงครามบุกเขมร?
• “สมเด็จพระนเรศวรมหาราช” วีรบุรุษของ 3 กษัตริย์ไทยแห่งราชวงศ์จักรี

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ธงชัย วินิจกูล. อดีตกษัตริย์ในหลักฐานทางประวัติศาสตร์ กับ ม.112.วันที่ 7 มีนาคม พ.ศ. 2569. จาก https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_885644.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 7 เมษายน 2569

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง เรื่องที่ชำระขึ้นสมัยรัตนโกสินทร์?

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com