ส่องตึกสวยสไตล์ Art Deco ในเมืองไทย สถาปัตยกรรมจากยุคสมัยแห่งความเปลี่ยนแปลง

ตึกรามบ้านช่องในเมืองไทย มองไปทางไหนก็ละลานตาไปด้วยอาคารคอนกรีตทรงเหลี่ยมเรียงรายทอดยาวจนสุดถนน บ้างก็บอกว่างามตา บ้างก็ว่าเห็นแล้วเลี่ยนเพราะเหมือนกันไปหมด แต่ในบรรดาอาคารต่าง ๆ เหล่านี้ สมัยหนึ่งเมืองไทยเคยรับอิทธิพลทางสถาปัตยกรรมมาจากตะวันตก เรียกกันว่า Art Deco หรือสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ ซึ่งนิยมอย่างมากในช่วงทศวรรษ 1910-1950 (พ.ศ.2473-2493)

Art Deco กำเนิดจากตะวันตกสู่ประเทศไทย
Art Deco มีต้นกำเนิดในฝรั่งเศส เป็นคำเรียกย่อ ๆ ของ Arts Décoratifs ซึ่งเป็นที่นิยมในกรุงปารีสและกรุงบรัสเซลล์ก่อนสงครามโลกครั้งที่ 1 มีความเฟื่องฟูอย่างมากทั่วยุโรปและสหรัฐอเมริกาหลังสงคราม

จุดสำคัญที่ทำให้ Art Deco ส่งอิทธิพลไปทั่วโลก คือการจัดงาน Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes ที่กรุงปารีสใน ค.ศ. 1925 โดยฝรั่งเศสเจ้าตำรับแนวทางศิลปะ Art Deco ในเวลานั้น งานนี้ส่งผลต่อการออกแบบด้านต่าง ๆ ตั้งแต่ศิลปะ สถาปัตยกรรม ข้าวของเครื่องใช้ เสื้อผ้า และอื่น ๆ อีกมาก ทำให้ยุคต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 มีเอกลักษณ์ด้านศิลปะที่เฉพาะตัว คือการปฏิเสธแนวทางศิลปะที่หรูหราฟุ่มเฟือยแบบยุคก่อนหน้า และเน้นใช้เส้นสายและรูปทรงเรขาคณิตที่เรียบง่ายแทน

ในด้านสถาปัตยกรรม Art Deco อาคารหลายแห่งในโลกตะวันตกช่วงทศวรรษ 1930 ก็ได้รับอิทธิพลศิลปะนี้เช่นเดียวกัน อาคารที่โดดเด่นและคนไทยน่าจะเห็นอยู่บ่อย ๆ เช่น ตึก Empire State และตึก Chrysler ที่นิวยอร์ก ซึ่งเป็นตึกสูงอันเป็นการแสดงถึงยุคสมัยใหม่ที่สร้างขึ้นจากเทคโนโลยีและการอุตสาหกรรมที่ก้าวหน้าในช่วงเวลานั้น

ตึก Empire State เมืองนิวยอร์ก
Sam Trotman / Unsplash

ขณะเดียวกัน หลายประเทศในเอเชียก็ได้รับอิทธิพลสถาปัตยกรรม Art Deco เช่น จีน มาเลเซีย อินเดีย ซึ่งมีหลายเมืองที่เคยเป็นอาณานิคมหรือเขตเช่าของชาติตะวันตก ประเทศไทยเองก็ไม่ได้ตกเทรนด์ความนิยมนี้ อาคารแบบ Art Deco ยุคแรก ๆ และที่เราน่าจะรู้จักกันคือ “ศาลาเฉลิมกรุง” โดยเปิดใช้งานอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2476 ซึ่งในเวลานั้นนับเป็นโรงหนังที่ทันสมัยที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีการนำเทคโนโลยีการก่อสร้างแบบใหม่คือการใช้คอนกรีตเสริมเหล็ก ไม่ใช่ไม้หรือก่ออิฐฉาบปูนแบบยุคก่อน

ศาลาเฉลิมกรุง
library.stou.ac.th/wp-content/odi/sala-chalermkrung/index.html

Art Deco เฟื่องฟูในยุคแห่งความเปลี่ยนแปลง
ในช่วงปีพ.ศ. 2473-2483 เป็นยุคสมัยการเปลี่ยนแปลงของประเทศไทย โดยเฉพาะการเปลี่ยนระบอบการปกครอง ซึ่งนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงด้านอื่น ๆ อีกหลายมิติ เช่น สังคม เศรษฐกิจ รวมถึงด้านสถาปัตยกรรมไทยเช่นกัน

รัฐบาลคณะราษฎรมีการก่อสร้างอาคารสาธารณะใหม่ ๆ หลายแห่ง ซึ่งมีรูปแบบสถาปัตยกรรม Art Deco เป็นรูปแบบสำคัญ นอกจากนี้ ยังมีการออกกฎการก่อสร้างอาคารใหม่ให้มีการลดรูปแบบความซ้ำซ้อนของการก่อสร้าง เช่น การสร้างหลังคาต้องเป็นแบบตัดไม่มีหน้าจั่วหรือหลังคาลาดพ้นตัวอาคาร หรือหากมี ก็ต้องก่อผนังบังให้มิดชิด

อาคารไปรษณีย์กลาง บางรัก
Supanut Arunoprayote / https://commons.wikimedia.org

การวางแนวทางสถาปัตยกรรมเช่นนี้ แสดงถึงความพยายามต้องการสร้างยุคสมัยใหม่ของรัฐบาล รวมถึงการใส่ความหมายลงไปในสถาปัตยกรรมด้วย เช่น การวางเสาหกด้านหน้าอาคาร (ตามนโยบายของรัฐบาลคณะราษฎร) การออกแบบที่ลด “ฐานานุศักดิ์ทางสถาปัตยกรรมไทย” ที่มีลวดลายอ่อนช้อยมีลำดับชั้นและมีศักดิ์ชั้นของการใช้งานอาคารตามชนชั้น มาเป็นหลังคาอาคารทรงเหลี่ยมที่ใช้ลวดลายทรงเรขาคณิตง่าย ๆ เพื่อตกแต่งอาคารสาธารณะของคนทั่วไป

ตัวอย่างสถาปัตยกรรมในยุครัฐบาลคณะราษฎรนี้ เช่น อาคารไปรษณีย์กลางบางรัก อาคารศาลอุทธรณ์ อาคารพาณิชย์ ถนนราชดำเนิน สนามศุภชลาศัย อาคารหลายหลังเหล่านี้ นอกจากจะใช้สถาปัตยกรรมแบบ Art Deco แล้ว หากมองในแง่การใช้งานก็จะพบว่า เป็นอาคารสาธารณะสำหรับใช้งานเทคโนโลยีหรือกิจกรรมใหม่ ๆ ทั้งอาคารไปรษณีย์กลางบางรัก ที่เป็นแหล่งศูนย์กลางการติดต่อสื่อสารของประเทศไทยในสมัยนั้น หรือสนามศุภชลาศัย ที่เป็นอาคารสำหรับการแข่งขันกีฬาระดับชาติแห่งแรก นอกจากนี้ ยังมีสถาปัตยกรรมที่เห็นได้ชัดเจนว่าเป็นการปฏิเสธแนวทางศิลปะไทยแบบเดิม คือ ซุ้มประตูสวัสดิโสภาที่พระบรมมหาราชวังด้านกระทรวงกลาโหม ที่มีการซ่อมและปรับปรุงลายประดับของซุ้มประตูจากศิลปะไทยที่ชดช้อยมาเป็นรูปทรงเรขาคณิตเรียบง่ายแทน

โรงแรมรัตนโกสินทร์ ถนนราชดำเนิน
Chainwit. / https://commons.wikimedia.org

อาคารพาณิชย์ ถนนราชดำเนิน หนึ่งในสถาปัตยกรรม Art Deco เต็มรูปแบบ
อาคารพาณิชย์ ถนนราชดำเนิน เป็นอีกสถาปัตยกรรม Art Deco ที่แสดงถึงพลังของยุคสมัยใหม่ได้อย่างดี เพราะไม่ได้เป็นเพียงการสร้างอาคารลงบนพื้นที่หนึ่งเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงการวางผังเมือง การออกแบบย่านชุมชน ซึ่งสร้างฉากของเมืองใหม่ให้ทันสมัยเทียบกับต่างประเทศ รวมถึงได้หล่อหลอมวิถีชีวิตแบบใหม่ให้กับผู้คนด้วย

ศาลาเฉลิมไทย ถนนราชดำเนิน
FB: 50+

ด้านการออกแบบสถาปัตยกรรมของอาคารพาณิชย์ ถนนราชดำเนิน ยังเป็นรูปแบบอาคารที่ต่างจากอาคารอื่น ๆ คือไม่ใช่ตึกแถวแบบ “Shop House” ที่นิยมก่อสร้างกันก่อนหน้า แต่เป็นอาคารที่มีโครงสร้างขนาดใหญ่ มีการแบ่งพื้นที่ใช้สอยชัดเจน คือเป็นอาคารที่ออกแบบสำหรับใช้งานได้ 2 แบบ โดยชั้นล่างเป็นร้านค้า และชั้นบนเป็นอพาร์ตเมนต์ โดยมีการแบ่งห้องใช้งานต่าง ๆ ในอาคารไว้อย่างลงตัว ได้แก่ ห้องรับแขก ห้องอาหาร ห้องครัว ห้องคนรับใช้ ห้องติดต่อ ห้องน้ำ ฯลฯ ที่แยกออกจากห้องพัก

สนามศุภชลาศัย
Simon sees / https://commons.wikimedia.org

การประดับตกแต่งอาคารภายนอกก็ใช้ลวดลายแบบลายเส้นเรียบง่าย ไม่มีการประดับลวดลายที่ซับซ้อนแบบงานสถาปัตยกรรมอื่น ๆ ก่อนหน้านี้

นอกจากนี้ หากเรากลับไปดูที่แผนผังของอาคารจะเห็นว่ากลุ่มอาคารพาณิชย์ ถนนราชดำเนินกลาง ไม่ได้เป็นเพียงอาคารอย่างเดียวเท่านั้น แต่ยังเป็นโครงการสร้าง “ย่านใหม่” ขนาดใหญ่ของรัฐบาล เพราะยังมีอาคารที่มีประโยชน์ใช้สอยอื่น ๆ วางตัวอยู่ในแนวเดียวกันบนถนนราชดำเนิน คือ ศาลาเฉลิมไทย ตึกห้างสรรพสินค้า และโรงแรม รวมไปถึงพื้นที่สาธารณะที่ตั้งใจให้เป็นศูนย์กลางย่านชุมชนใหม่คือ อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย

ถนนราชดำเนินขนาบข้างด้วยอาคารพาณิชย์แบบ Art Deco ในช่วงปี 2480
silpa-mag.com

จุดสิ้นสุดของ Art Deco และการตีความสถาปัตยกรรมยุคหลัง
รูปแบบสถาปัตยกรรม Art Deco เฟื่องฟูอย่างมากในประเทศไทยช่วงทศวรรษ 2473-2483 แต่ความนิยมในศิลปะแนวทางนี้กลับค่อย ๆ ลดลงและหายไปหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 พร้อม ๆ กับพื้นที่อื่น ๆ เนื่องจากการมาถึงของวัสดุก่อสร้างและเทคโนโลยีใหม่ ๆ แต่จากอาคารที่หลงเหลืออยู่ ก็ยังคงเป็นหลักฐานที่สะท้อนถึงยุคสมัยแห่งความเปลี่ยนแปลงที่รัฐบาลใหม่ในขณะนั้นต้องการวางรากฐานสร้างยุคสมัยใหม่อย่างแท้จริง จึงได้พลิกประเทศไทยไปในหลากหลายมิติ

อย่างไรก็ดี ในการเปลี่ยนผ่านยุคสมัยครั้งนั้น ก็มีทั้งผู้ที่เห็นด้วยและไม่เห็นด้วย ทำให้งานศิลปะและสถาปัตยกรรม Art Deco ถูกมองว่าเป็น “ของนอก” โดยพวก “หัวนอก” และถูกมองเป็น “สถาปัตยกรรมที่ต่ำทราม” ทำให้การศึกษา Art Deco ถูกเหมารวมว่าเป็นของสมัยใหม่ที่ด้อยค่า หรือเป็นศิลปะฟาสซิสม์ จนนำไปสู่การรื้อถอนอาคารต่าง ๆ เช่น ศาลาเฉลิมไทย

และนับตั้งแต่กลางทศวรรษ ปีพ.ศ. 2543 เป็นต้นมา การศึกษาตีความใหม่ ๆ ของนักวิชาการ โดยเฉพาะชาตรี ประกิตนนทการ ก็ได้ทำให้เห็นนัยที่แฝงอยู่ในสถาปัตยกรรม Art Deco เกี่ยวกับการต่อสู้ระหว่างความคิดเก่าและใหม่ รวมถึงอารมณ์ความรู้สึกของยุคสมัยและการดำรงอยู่ของสถาปัตยกรรมเหล่านี้มากขึ้น โดยมีการระบุว่า “สถาปัตยกรรม Art Deco เป็นสัญลักษณ์จากยุคสมัยแห่งความเปลี่ยนแปลงที่หลงเหลือในประเทศไทย” ซึ่งมีความสำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ารูปแบบสถาปัตยกรรมแบบอื่น ๆ เลย

ที่มา : บทความ “Art Deco” จาก www.britannica.com
บทความ “รวมสถาปัตย์ ‘อาร์ต เดกอ’ รูปทรงเรขาคณิตแบบยุโรป ซึ่งจอมพล ป. สร้างที่ลพบุรี” จาก www.silpa-mag.com
บทความ “ประติมากรรมประดับตึก ศิลปะยุคจอมพล ป. ผลงานศิษย์รุ่นแรกของ อ.ศิลป์ พีระศรี” โดย ปรามินทร์ เครือทอง จาก www.silpa-mag.com
หนังสือ “ศิลปะ-สถาปัตยกรรมคณะราษฎร”, ชาตรี ประกิตนนทการ, สนพ.มติชน
บทความ “ณ ที่นี้ ไม่มี ‘ความเสื่อม’: ถนนราชดำเนิน พ.ศ. 2484-2488 ” โดย พินัย สิริเกียรติกุล จาก วารสาร หน้าจั่ว ฉบับที่ 6 (กันยายน 2552-สิงหาคม 2553)
วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต “สถาปัตยกรรมสมัยใหม่ของกลุ่มสถาปนิกไทยรุ่นบุกเบิก พ.ศ. 2459-พ.ศ. 2508” โดย ใจรัก จันทร์สิน, สาขาวิชาประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม ภาควิชาศิลปสถาปัตยกรรม มหาวิทยาลัยศิลปากร

เรื่อง : ปกรณ์เกียรติ ดีโรจนวานิช