มหาวิทยาลัยในยุคควอนตัม
รศ. ดร. สุขุม เฉลยทรัพย์
ประธานที่ปรึกษาอธิการบดี มหาวิทยาลัยสวนดุสิต
มหาวิทยาลัยเคยเป็นสถานที่ซึ่ง “ความรู้” มีคุณค่าเพราะเข้าถึงได้ยาก หนังสือ ตำรา ห้องสมุด ห้องเรียน และอาจารย์ คือแหล่งสำคัญของการเรียนรู้ ผู้เรียนในยุคก่อนดิจิทัลเข้าสู่มหาวิทยาลัยเพื่อแสวงหาความรู้จากผู้รู้ แต่เมื่อโลกเข้าสู่ยุคดิจิทัล ความรู้เริ่มเคลื่อนออกจากห้องเรียน อินเทอร์เน็ตและเครื่องมือค้นหาทำให้ผู้เรียนเข้าถึงข้อมูลได้ด้วยตนเอง กระทั่งวันนี้ในยุคปัญญาประดิษฐ์ (AI) ผู้เรียนสามารถ “ค้นหาความรู้” และสามารถสนทนา วิเคราะห์ สังเคราะห์ และสร้างผลงานร่วมกับ AI ได้ภายในเวลาอันรวดเร็ว ประเด็นสำคัญนอกจากจะมองว่ามหาวิทยาลัยจะนำ AI มาใช้อย่างไรแล้ว มหาวิทยาลัยต้องทบทวนตนเองว่า เมื่อ AI เปลี่ยนวิธีที่มนุษย์เข้าถึง วิเคราะห์ และสร้างความรู้ แล้วสิ่งใดคือการเรียนรู้ที่มหาวิทยาลัยยังจำเป็นต้องสร้างให้เกิดขึ้นกับผู้เรียน
ขณะเดียวกัน “ผู้เรียนมหาวิทยาลัย” ก็กำลังเปลี่ยนความหมาย จากภาพคุ้นเคยของคนหนุ่มสาวอายุประมาณ 18–22 ปี ไปสู่ประชากรการเรียนรู้ที่หลากหลายมากขึ้น ทั้ง Gen X, Gen Y, Gen Z และในอนาคตอันใกล้คือ Gen Alpha รวมถึงคนวัยทำงาน ผู้ประกอบการ ผู้ที่ต้องการเปลี่ยนอาชีพ ตลอดจนผู้สูงวัยที่กลับเข้าสู่ระบบการศึกษาเพื่อ Reskill และ Upskill มหาวิทยาลัยกำลังเผชิญความท้าทายที่ลึกกว่าความแตกต่างระหว่างเจเนอเรชัน เพราะสิ่งที่แตกต่างไม่ใช่ “อายุ” เท่านั้น แต่สิ่งเหล่านั้นคือประสบการณ์ วิธีคิด วิธีเรียนรู้ ความสัมพันธ์กับเทคโนโลยี และความคาดหวังต่อการศึกษา
สัญญาณเตือน (Alert Sign) ที่สำคัญของอุดมศึกษาไทย เนื่องจากภาคอุดมศึกษาอาจกำลังใช้โครงสร้างการศึกษาที่ออกแบบขึ้นในโลกยุคหนึ่ง เพื่อรองรับมนุษย์ที่กำลังใช้ชีวิตอยู่ในอีกยุคหนึ่ง โลกเดิมคุ้นเคยกับเส้นทาง “เรียน–จบ–ทำงาน” แต่โลกใหม่กำลังเป็น “Learn–Work–Relearn–Reskill–Unlearn–Learn Again” ปริญญาไม่ใช่จุดสิ้นสุดของการศึกษา และมหาวิทยาลัยไม่ใช่สถานที่ที่มนุษย์เข้ามาเพียงครั้งเดียวในชีวิต มหาวิทยาลัยต้องเป็นพื้นที่ที่มนุษย์สามารถกลับเข้ามาเรียนรู้ได้ในหลายช่วงวัยและหลายจังหวะของชีวิต
เมื่อมองจากโลกก่อนดิจิทัล ผ่าน Digital Era และ AI Era พบว่า โลกกำลังก้าวเข้าสู่สิ่งที่อาจเรียกว่า “Quantum Era” ซึ่งไม่ใช่ในความหมายว่ามหาวิทยาลัยทุกแห่งต้องสอนฟิสิกส์ควอนตัมหรือใช้ Quantum Computing แต่เป็นการใช้ “ควอนตัม” เป็นกรอบคิดเพื่อทำความเข้าใจโลกที่ไม่เป็นเส้นตรง (Non-linearity) เชื่อมโยงกันอย่างซับซ้อน (Interconnectedness) เต็มไปด้วยความไม่แน่นอน (Uncertainty) และเปิดให้เกิดความเป็นไปได้หลายทาง (Multiple Possibilities) อนาคตของผู้เรียนไม่จำเป็นต้องมีเส้นทางเดียว อาชีพหนึ่งอาจเกิดขึ้นและหายไปในเวลาไม่นาน ขณะที่คนคนเดียวอาจมีหลายอาชีพ หลายบทบาท และต้องสร้างสมรรถนะใหม่หลายครั้งตลอดชีวิต
มหาวิทยาลัยในยุคควอนตัมไม่ได้หมายถึงมหาวิทยาลัยที่มีเทคโนโลยีมากที่สุด แต่คือมหาวิทยาลัยที่ตระหนักว่า ผู้เรียนไม่ได้มีแบบเดียว ความรู้ไม่ได้มีแหล่งเดียว การเรียนรู้ไม่ได้มีเส้นทางเดียว อาชีพไม่ได้มีปลายทางเดียว และอนาคตไม่ได้มีคำตอบเดียว
ในวันที่ข้อมูลมีมากเกินกว่ามนุษย์จะจดจำไหว และ AI สามารถให้คำตอบได้อย่างรวดเร็ว คุณค่าของการศึกษาจำเป็นต้องเคลื่อนจากการ “มีคำตอบ” ไปสู่ความสามารถในการตั้งคำถามเป็น เลือกข้อมูลเป็น ตรวจสอบเป็น เชื่อมโยงเป็น ตัดสินใจเป็น และรับผิดชอบต่อสิ่งที่ตนเลือกและตัดสินใจ ยิ่งเทคโนโลยีมีความสามารถสูงขึ้น มหาวิทยาลัยยิ่งต้องให้ความสำคัญกับสิ่งที่ทำให้มนุษย์ยังคงเป็นมนุษย์ ได้แก่ วิจารณญาณ จริยธรรม ความเข้าใจผู้อื่น ความรับผิดชอบ การสร้างความหมาย และปัญญาในการอยู่ร่วมกัน
มหาวิทยาลัยอาจต้องเริ่มจากการสร้าง “ความฉลาดรู้ในโลกยุคควอนตัม” ให้กับผู้บริหาร อาจารย์ และผู้เรียน ให้สามารถเข้าใจความเปลี่ยนแปลง มองเห็นความเชื่อมโยง อยู่กับความไม่แน่นอน และเรียนรู้จากความเป็นไปได้ที่หลากหลาย การเรียนรู้ควรเปิดกว้างและยืดหยุ่นมากขึ้น เชื่อมโยงศาสตร์ต่าง ๆ เข้ากับสถานการณ์จริง และเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้คิด ทดลอง เลือก ตัดสินใจ และเรียนรู้จากผลที่เกิดขึ้น เพื่อเตรียมพร้อมสำหรับโลกที่เส้นทางการเรียนรู้ การทำงาน และการดำเนินชีวิตไม่ได้เป็นเส้นตรง
ดังนั้น สิ่งที่มหาวิทยาลัยไทยต้องตระหนักนับจากวันนี้เป็นต้นไปคือ การเตรียมพร้อมสำหรับ “ผู้เรียน” และ “โลก” ที่ไม่เหมือนเดิม เพราะยุคควอนตัม บทบาทสำคัญของมหาวิทยาลัยกำลังเคลื่อนจาก “พื้นที่แห่งความรู้” (Place of Knowledge) ไปสู่ “พื้นที่แห่งความเป็นไปได้” (Place of Possibilities) และท้ายที่สุดคือ “พื้นที่แห่งการเติบโตของมนุษย์” (Place for Human Becoming) ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ทำให้มนุษย์สามารถเรียนรู้ ปรับตัว เลือกเส้นทาง สร้างคุณค่า และเติบโตอย่างมีความหมาย ภายใต้สถานการณ์ที่ยังไม่มีใครสามารถกำหนดคำตอบไว้ล่วงหน้าได้ทั้งหมดครับ
#มหาวิทยาลัยในยุคควอนตัม #QuantumEra #AIกับการศึกษา #การศึกษาไทย #มหาวิทยาลัยไทย #FutureOfEducation #การเรียนรู้ตลอดชีวิต #Reskill #Upskill #ปัญญาประดิษฐ์ #อนาคตการศึกษา #นวัตกรรมการศึกษา