BIZ: ทำไมเสื้อยืด ‘วงร็อก’ แบบของเก่า หรือ ‘วินเทจ’ จากปลาย 1980s ถึงต้น 2000s ถึงราคาสูงลิบลิ่ว
ทุกวันนี้คนใส่เสื้อยืดวงร็อกกันมากกว่ายุคก่อน แต่แน่นอนว่าชาวร็อกรุ่นเก่าก็อย่าไปถามคนใส่ว่าให้บอก ‘ชื่อเพลง’ ของวงบนเสื้อมาสักหน่อย เพราะสมัยนี้การใส่ ‘เสื้อวง’ โดยไม่ต้องรู้จักวงดนตรีบนเสื้อ หรือเคยฟังเพลงแม้แต่เพลงเดียวเป็นเรื่องปกติไปแล้ว และก็ต้องยอมรับว่าวงดนตรีระดับโลกรุ่นลายครามนั้นก็ได้เงินจากการขาย ‘ใบอนุญาต’ ให้แบรนด์เสื้อผ้าดังๆ นำเอาโลโก้วงดนตรีไปทำเสื้อให้คนที่ไม่เคยฟังเพลงพวกเขาใส่กัน มันก็ทำเงินได้มากกว่าการ ‘ขายอัลบั้ม’ แน่ๆ ในยุคนี้ที่ทุกคนรู้สึกว่าเพลงเป็น ‘ของฟรี’
นี่เองทำให้ ‘เสื้อยืดวงร็อก’ มีขายเกลื่อนบ้านเกลื่อนเมืองมากกว่ายุคที่ดนตรีร็อกเป็นดนตรียอดฮิตอันดับ 1 และอีกด้านก็คือ มันทำให้เสื้อยืดเก่า หรือที่นิยมเรียกสั้นๆ ว่า ‘เสื้อวินเทจ’ มีราคาสูงลิบลิ่วด้วย
แต่ก่อนอื่นเราต้องเข้าใจประวัติเสื้อยืดวงดนตรีกันก่อน
คนจำนวนมากเข้าใจผิดว่าเสื้อยืดวงดนตรีเป็นสิ่งที่มีมานานตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 20 แต่ในความเป็นจริงปรากฏการณ์การนิยมใส่เสื้อยืดมีสกรีนโลโก้วงดนตรี เป็นปรากฏการณ์ที่เพิ่งมาปรากฎชัดๆ ในทศวรรษ 1990 แม้ขนาดชุมชนดนตรีที่นิยม ‘เสื้อวง’ สุดๆ ระดับต้องใส่ทุกคนตั้งแต่นักดนตรียันแฟนเพลงอย่างชุมชน ‘เมทัลเฮด’ หรือคนนิยมดนตรีเฮฟวีเมทัลนั้นเอาจริงๆ ก็เพิ่งมาใส่เสื้อวงกันจริงจังกันราวปลายทศวรรษ 1980 เท่านั้น และพอมาทศวรรษ 1990 ก็อาจเรียกว่าวงดนตรีแนวอื่นๆ เริ่มพบว่าโลกเฮฟวีเมทัลนั้น ‘ขายเสื้อ’ ได้ ก็เลยเริ่มผลิตเสื้อยืดขายบ้าง โดยในเคสของดนตรีแนวอื่นๆ ที่คนไม่ได้นิยมใส่เสื้อยืดกันเป็นปกติ (เพราะตัววงดนตรีก็ไม่ได้ใส่) โอกาสที่นิยมจะทำเสื้อยืดขายก็มักจะเป็นการออกทัวร์หรือตระเวนแสดงดนตรีสด ซึ่งเสื้อที่ทำขายก็มักจะเชื่อมโยงกับทัวร์ และทำให้มันมีลักษณะเป็น ‘ลิมิเต็ดเอดิชัน’ โดยอัตโนมัติ
ทั้งนี้แน่นอนอีกว่าของพวกนี้ในสมัยก่อนมันไม่ได้มีราคาค่างวดอะไร แน่นอนว่าแพงกว่าเสื้อยืดเปล่าๆ แต่ราคา ‘หลักร้อย’ เป็นปกติหรืออย่างแพงคือราคา 1,000 กว่าบาท ปกติก็ไม่มีราคาเกิน 2,000 บาทแน่นอน และมันก็ราคานี้มาตลอดกระทั่งดนตรีร็อกเริ่มเสื่อมความนิยมไปถาวรประมาณช่วงทศวรรษ 2000 หลังจากดนตรีฮิปฮอปกลายมาเป็นดนตรีกระแสหลักและแย่งพื้นที่ความนิยมเดิมของดนตรีร็อกไปจนเกือบหมด ในหมู่คนรุ่นใหม่ โดยถ้าว่ากันตามนิตยสารจัดอันดับเพลงอเมริกันอย่าง Billboard ปีที่ฮิปฮอปพิชิตร็อกอย่างเด็ดขาดคือปี 2017 ที่รายงานเชิงปริมาณชี้ว่าเพลงที่ติดชาร์ตเป็นเพลงฮิปฮอปมากกว่าร็อกเป็นครั้งแรก
แน่นอน ตลาดกลางทศวรรษ 2000 ถึงกลางทศวรรษ 2010 คนไม่ค่อยนิยมใส่เสื้อวงกันนัก และคนที่ใส่เสื้อวงยุคนั้นโดยทั่วไปก็มักจะเป็นนักฟังเพลงแนวเฮฟวีเมทัลเป็นหลัก ระดับที่ยุคนั้นแทบจะมั่นใจได้ว่ามันไม่มีวัยรุ่นที่จะเอาเสื้อวงดนตรีหนึ่งๆ มาใส่โดยไม่เคยฟังเพลงวงนั้น เพราะมันไม่เป็นที่นิยม พวกวงดนตรีดังๆ ทั่วไปถ้าไม่ใช่สาย ‘เมทัล’ หรือ ‘พังก์’ ก็ไม่ค่อยมีใครทำเสื้อพวกนี้ขาย พวกแบรนด์เสื้อผ้าต่างๆ ยิ่งไม่ต้องพูด มันไม่อยู่ในจินตนาการของคนยุคนั้นด้วยซ้ำว่าแบรนด์เสื้อผ้าดังๆ จะไปซื้อลิขสิทธิ์ลายวงร็อกต่างๆ มาสกรีนเสื้อขาย
ตัดมาปัจจุบัน จริงๆ ตั้งแต่ปลายทศวรรษ 2010 การใส่เสื้อยืดวงดนตรีแพร่หลายมากขึ้น มันกลายมาเป็นสินค้าแฟชั่นทั่วไปที่แบรนด์ต่างๆ ทำขายอย่างที่เล่ามา และคนจำนวนมากที่ซื้อไปใส่ก็เป็นสาวๆ รุ่นใหม่ที่ใส่ในนามแฟชั่นแท้ๆ ไม่ได้ใส่แบบมีนัยทางวัฒนธรรมใดๆ ดังเช่นในอดีต นี่ก็เป็นเหตุให้นักฟังเพลงหนีไปใส่เสื้อวงที่ ‘แปลก’ ขึ้นเพื่อแสดงอัตลักษณ์นักฟังเพลงให้ชัด เพราะยุคนี้ คนที่ใส่เสื้อยืดวงดนตรีดังๆ มีแนวโน้มสูงมากว่าจะไม่เคยสัมผัสดนตรีของวงดนตรีบนเสื้อ
แต่อีกด้าน สิ่งที่เกิดขึ้นก็คือบรรดา ‘เสื้อยืดเก่า’ ของวงดนตรีดังๆ ต่างมีราคาสูงลิบ
แน่นอน เราสามารถอธิบายหลักการขึ้นของราคาได้ด้วย ‘กลไกตลาด’ หรือ ‘หลักอุปสงค์-อุปทาน’ ทั่วไป ว่าถ้าของมีจำกัด แต่คนต้องการมากขึ้น ราคามันก็ขึ้น ทุกอย่างอยู่ในตรรกะแบบเดียวกันนี้ (ถ้ารัฐไม่ควบคุมราคา)
คำถามที่สำคัญก็คือ ทำไมเสื้อยืดวงดนตรีมือสองที่มีมานานเป็นสิบปี มันถึงเพิ่งมามีราคาแพงกันตอนนี้? เพราะเสื้อตัวเดียวกัน ราคาเมื่อย้อนไป 10 ปีก่อน มันน่าจะถูกกว่านี้หลายเท่าตัวแน่ๆ หรือพูดให้ตรงคือราคามันจะเป็น ‘ของมือสอง’ ในความหมายของการเป็น ‘ของใช้แล้ว’ ที่ต้องมีราคาถูกกว่าของใหม่
กลับกัน ราคาของเสื้อยืดวงดนตรียุคนี้มันคือราคาแบบ ‘ของเก่า’ ที่แพงกว่าของใหม่ที่เทียบเท่ากันได้ คำถามคือทำไมเสื้อยืดวงดนตรีที่ผลิตมากว่า 2 ทศวรรษ วันดีคืนดีถึงเปลี่ยนจาก ‘ของมือสอง’ มาเป็น ‘ของเก่า’ ได้?
จริงๆ ถ้าถามแต่ละฝ่าย ก็จะได้คำตอบที่ต่างกัน
ถ้าถามคนขายและคนซื้อ คำอธิบายก็นะเน้น ‘ความมีจำกัด’ และ ‘คุณค่าทางประวัติศาสตร์’ ของเสื้อพวกนี้ ว่ามันผลิตมาหลักสิบหลักร้อยตัว จะไม่มีมาเพิ่มอีกแล้วเพราะเป็นของทัวร์คอนเสิร์ตปีนั้นๆ ซึ่งอธิบายแบบนี้พูดอีกก็ถูกอีก แต่ไม่ได้อธิบายว่าทำไมของอื่นๆ ที่ถูกผลิตมาในยุคเดียวกัน (หรือกระทั่งหลังจากนั้น) ไม่ได้มีราคาแบบเดียวกัน หรือพูดอีกแบบคือมันไม่ได้อธิบายว่าทำไมอยู่ดีๆ วันดีคืนดีคนถึงเห่อ ‘เสื้อทัวร์’ ที่ก่อนหน้านี้ไม่มีราคาในแบบนี้แน่ๆ
ถ้าถามคนเชี่ยวชาญด้านเสื้อผ้า เขาก็จะอธิบายว่าเสื้อจากยุคนี้มีการใช้ผ้าตัดเย็บที่ต่างจากเสื้อยืดยุคปัจจุบันอันเป็นยุค ‘ฟาสต์แฟชั่น’ ซึ่งอธิบายง่ายๆ ก็คือของเก่าๆ พวกนี้ก็ไม่ได้ต่างจากเฟอร์นิเจอร์เก่าๆ ที่มันมีความทนทานกว่าของใหม่ๆ เพราะยุคเก่าเวลาจะทำอะไรขายจะเน้นความทนทานใช้ได้นานเสมอ ต่างจากยุคที่เน้นผลิตมาให้ขายได้ราคาถูกเพื่อใช้แล้วทิ้งแบบปัจจุบัน ซึ่งในแง่นี้พูดอีกแบบก็คือ เสื้อทัวร์สมัยก่อนผลิตด้วยวัตถุดิบที่ทนทานแบบที่ปัจจุบันไม่ใช้แล้ว ดังนั้นมันมีคุณลักษณะทางกายภาพบางอย่างจริงๆ ที่ทำให้ราคาเป็นแบบนั้น
ถ้าถามคนที่มองปรากฏการณ์ ‘โหยหาอดีต’ รวมๆ เขาก็จะมองว่าทั้งหมดเป็นปรากฏการณ์โหยหายุคแอนะล็อกของคนที่เกิดไม่ทันยุคนี้ และมันไม่ใช่แค่เสื้อยืดเก่าๆ ที่ถูกเอามาปั่นราคา พวกเทป แผ่นเสียง ไปจนถึงของอื่นๆ ในทำนองเดียวกันก็ราคาสูงขึ้นทั้งนั้น ดังนั้นปรากฏการณ์ ‘เสื้อทัวร์แพง’ มันไ่มได้เกิดขึ้นโดดๆ แต่มันเป็นส่วนหนึ่งของปรากฎการณ์ที่ใหญ่กว่าที่คนเบื่อยุคดิจิทัล
แต่ถ้าถามคนช่างสังเกตหน่อย เขาก็จะสังเกตว่าเสื้อพวกนี้แทบทั้งหมดมาจากปลายทศวรรษ 1980 ไปจนถึงต้นทศวรรษ 2000 ซึ่งมันคือเสื้อผ้ายุคที่คน Gen X โตมา และมันเป็นไปได้หรือไม่ว่าทั้งหมดมันเกิดจากพ่อค้าเสื้อมือสอง Gen X เริ่มปั่นราคาเพื่อให้ของที่ตัวเองมีอยู่จำนวนมากในมือมีราคาสูงขึ้น เพื่อขายทำกำไร แล้วพอคนซื้อของพวกนี้ไปแพงๆ ‘สตอรี่’ ต่างๆ ที่สร้างความชอบธรรมให้ราคามันก็จะตามมาเอง
ใดๆ ก็ตาม ไม่ว่าเราจะอธิบายปรากฏการณ์นี้อย่างไร ข้อเท็จจริงอย่างหนึ่งก็คือ พวกเสื้อยืดเก่าเหล่านี้กลายมาเป็นของมีราคาไปแล้วในปัจจุบัน ซึ่งถ้าใครไปรื้อตู้เสื้อผ้าตัวเอง แล้วเจอเสื้อยืดลายวงดนตรีเก่าพวกนี้กองอยู่ ก็อย่าเพิ่งเอาไปทิ้งหรือบริจาค ควรเอาไปให้คนประเมินราคาก่อน เพราะโอกาสที่มันจะมีราคาถึงตัวละหลายพันบาทหรือกระทั่งไปแตะหลักหมื่น ก็ใช่ว่าไม่มี