ทำไมไทยมีตราแผ่นดินเป็นรูป ‘ครุฑ’?

ถ้านึกถึงตราครุฑ เชื่อว่าเราจะต้องนึกถึงตราแผ่นดินของประเทศไทย และเป็นตราที่ปรากฏอยู่บนหนังสือเอกสารราชการ ว่าแต่เคยสงสัยหรือไหมว่า ทำไมครุฑถูกเลือกให้เป็นตราแผ่นดินของไทย

ประเทศไทยเริ่มปรากฏการใช้ตราแผ่นดินอย่างเป็นทางการครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยในตอนนั้นจะใช้ตราแผ่นดินที่เรียกว่า ‘พระราชลัญจกรประจำแผ่นดินสยาม’ หรือเรียกย่อ ๆ ว่าตราอาร์ม ซึ่งตรานี้ก็ได้รับอิทธิพลมาจากตราแผ่นดินแบบที่ประเทศตะวันตก นิยมกันในตอนนั้น

อย่างไรก็ตามเมื่อถึงต้นรัชกาลที่ 6 ตราแผ่นดินแบบเดิมก็ได้ถูกเปลี่ยนเป็น ‘พระราชลัญจกรครุฑพ่าห์’ หรือตราครุฑพ่าห์ (คำว่าพ่าห์ในที่นี้ ก็หมายถึงพาหะหรือพาหนะ) อันเป็นตราแผ่นดินที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบัน

ตราครุฑ ตราแผ่นดินในปัจจุบัน (ซ้าย) กับตราอาร์ม ตราแผ่นดินสมัยรัชกาลที่ 5 (ขวา)

ครุฑถือเป็นสัตว์พาหนะประจำตัวของพระนารายณ์ และด้วยความที่ไทยมีคติความเชื่อในเรื่องของสมมติเทพและเทวราชา ที่ได้รับอิทธิพลจากอินเดียและเขมร อันเป็นความเชื่อที่ว่า กษัตริย์เป็นร่างอวตารของพระนารายณ์ ดังนั้นครุฑที่เป็นพาหนะของพระนารายณ์จึงถูกโยงเข้ากับกษัตริย์ของไทย

นอกจากนี้ในจดหมายเหตุลาลูแบร์ก็ได้บันทึกว่า กษัตริย์อยุธยาจะมีตราประจำพระองค์ที่ถูกใช้ในฐานะตราแผ่นดินของอยุธยา ซึ่งสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นตราครุฑพ่าห์หรือตรานารายณ์ทรงครุฑ ด้วยเหตุนี้การที่ไทยมีกษัตริย์เป็นประมุข ตราครุฑพ่าห์จึงกลายเป็นตราแผ่นดินของไทยไปด้วย

นอกจากนี้ครุฑยังเป็นสัญลักษณ์ที่สื่อถึงความทรงอำนาจ ความเป็นอมตะ และการปกป้องจากสิ่งชั่วร้าย ที่เข้ากับบทบาทราชการไทย ทั้งหมดนี้จึงเป็นเหตุผลที่ว่า ทำไมประเทศไทยมีตราแผ่นดินเป็นรูปครุฑ