นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร มีแห่งเดียวในโลกที่ “บึงบอระเพ็ด” และการพบเห็นครั้งล่าสุดเมื่อปี 2523

นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร มีแห่งเดียวในโลกที่ “บึงบอระเพ็ด” และการพบเห็นครั้งล่าสุดเมื่อปี 2523

บึงบอระเพ็ด จ. นครสวรรค์ เป็นทะเลสาบน้ำจืดที่ใหญ่สุดในประเทศไทย ครอบคลุมพื้นที่กว่า 130,000 ไร่ ในอดีตมีธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์ เป็นถิ่นอาศัยของสัตว์นานาพันธุ์ ที่สำคัญ คือ นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร ซึ่งเป็นนกเฉพาะถิ่น พบที่บึงบอระเพ็ดเพียงแห่งเดียวในโลกเท่านั้น

ย้อนไปเมื่อทศวรรษ 2510 กิตติ ทองลงยา นักชีววิทยาแห่งสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย ร่วมกับนักปักษีวิทยาจากประเทศต่างๆ อาทิ ญี่ปุ่น เกาหลี ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย มาเลเซีย ฯลฯ ศึกษาเรื่องการอพยพย้ายถิ่นของนกในเอเชียตะวันออก เพื่อดูเส้นทางอพยพของนก ซึ่งเป็นพาหะของเชื้อโรคที่อาจส่งผลต่อสุขภาพของมนุษย์

เดือนมกราคม พ.ศ. 2511 กิตติและคณะนักวิจัยอยู่ที่นครสวรรค์ มีชาวบ้านนำนกนานาชนิดที่จับได้จากบึงบอระเพ็ด ทั้ง นกนางแอ่นบ้าน นกนางแอ่นตะโพกแดง นกนางแอ่นสร้อยคอดำ นกเด้าลม นกอุ้มบาตร ฯลฯ มาขาย ซึ่งในบรรดานกเหล่านั้น มีนกนางแอ่นมากที่สุด

จากที่แยกนกนางแอ่นมาไว้ในกรงต่างหากราว 700 ตัว เขาก็พบนกตัวหนึ่งที่มีขนาดใหญ่อย่างเห็นได้ชัด และมักเกาะนิ่งๆ บนพื้น ไม่กระโดดโลดเต้นเหมือนนกนางแอ่นตัวอื่นๆ

วันต่อมาก็มีผู้จับนกชนิดนี้มาอีก 1 ตัว กิตติจึงถ่ายภาพและสตัฟฟ์ไว้ และพบว่าทั้ง 2 ตัวเป็นนกตัวผู้วัยอ่อน ยังไม่มีแกนหางยื่นยาวออกมา

ภายหลังเขานำนกดังกล่าวกลับไปที่สถาบันฯ เมื่อสอบถามกับผู้เชี่ยวชาญด้านสัตววิทยาและปักษีวิทยาหลายคน อาทิ นพ. บุญส่ง เลขะกุล ดร. โจ ที. มาร์แชลล์ ฯลฯ ก็ไม่เคยมีใครรู้จักนกชนิดนี้มาก่อน

เดือนกุมภาพันธ์ ปีเดียวกัน กิตติจึงกลับไปที่บึงบอระเพ็ดอีกครั้ง และได้นกชนิดนี้เพิ่มมาอีก 8 ตัว มีทั้งตัวผู้ ตัวเมีย ทั้งหมดโตเต็มวัย เห็นได้จากแกนหางเล็กๆ ที่ยื่นยาวออกมา

หลังจากผ่านกระบวนการตรวจสอบอย่างละเอียด พร้อมกับส่งตัวอย่างนกไปที่สถาบันชั้นนำระดับโลกที่สหรัฐอเมริกาและอังกฤษ ผลก็ปรากฏว่า นกชนิดนี้เป็นสายพันธุ์ใหม่ของโลกอย่างแน่นอน!

นามพระราชทาน “นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร”

นกสายพันธุ์ใหม่นี้อยู่ในวงศ์นกนางแอ่น มีความยาวลำตัว 15 เซนติเมตร ตัวสีดำเหลือบน้ำเงินเข้ม ใต้คอสีน้ำตาลดำ หน้าผากมีขนสีดำคล้ายกำมะหยี่ ขาและแข้งเป็นสีชมพู บริเวณสะโพกมีแถบสีขาวขนาดใหญ่เด่นชัด มีหางสั้นกลมมน นกที่โตเต็มที่จะมีแกนหางคู่กลางเส้นเล็กๆ 2 เส้น ยาวออกมาประมาณ 8.5 เซนติเมตร

จุดเด่นที่เห็นได้ชัด คือ ขอบตาสีขาวเป็นวงรอบตาเห็นได้ชัดเจน ทำให้เห็นเหมือนตาพองโปนขึ้นมา ชาวบ้านแถบบึงบอระเพ็ดจึงเรียกนกชนิดนี้ว่า “นกตาพอง”

ตามหลักสากล ผู้ค้นพบพืชหรือสัตว์ชนิดใหม่ของโลกจะมีสิทธิตั้งชื่อ อย่างไรก็ดี กิตติเห็นว่า นกที่ค้นพบใหม่ควรมีชื่อแบบไทยๆ

เพื่อเป็นการถวายพระเกียรติแด่ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิรินธรเทพรัตนสุดาฯ (พระยศขณะนั้น) เนื่องจากพระองค์ทรงสนพระทัยเรื่องธรรมชาติวิทยาอย่างยิ่ง กิตติจึงนำความเสนอเป็นลำดับ เพื่อกราบทูลขอพระราชทานนามนก ซึ่งพระองค์ได้พระราชทานนามว่า “นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร”

หลังการค้นพบเมื่อ พ.ศ. 2511 ก็มีนักปักษีวิทยาเดินทางไปบึงบอระเพ็ดช่วงเดือนตุลาคม-กุมภาพันธ์ของทุกปี ซึ่งเป็นช่วงที่คณะทำงานและชาวบ้านพบนก แต่ก็แทบไม่มีใครเจอนกนี้อีก มีรายงานการค้นพบที่สามารถยืนยันได้เพียง 10 ตัวเท่านั้น

จากรายงานการพบเห็นครั้งหลังสุดจำนวน 4 ตัว ใน พ.ศ. 2523 จนถึงปัจจุบันยังไม่มีการพบเห็นอีกเลย

แม้ไม่มีใครพบนกนี้อีก แต่โดยทางการยังไม่ถือว่าสูญพันธุ์ เพราะใน พ.ศ. 2539 มีการจัดให้อยู่ในสถานภาพใกล้จะสูญพันธุ์อย่างยิ่ง (critical endangered) ส่วนเหตุผลที่ไม่มีใครพบเจอ อาจเป็นเพราะนกชนิดนี้มีเพียงกลุ่มเล็กๆ และถูกล่าได้ง่าย ทั้งยังมีปัจจัยอื่นๆ เช่น การถูกรบกวนบริเวณตลิ่งทรายแม่น้ำ การแก้ไขปัญหาอุทกภัย การประมง การตัดไม้ทำลายป่า การเปลี่ยนแปลงถิ่นอาศัยเพื่อการเกษตร ฯลฯ

ทุกวันนี้จึงยังเป็นปริศนาว่า นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธรสูญพันธ์ุไปแล้ว หรือยังคงสืบสายพันธุ์และใช้ชีวิตอยู่ในบริเวณบึงบอระเพ็ดอันกว้างใหญ่ไพศาล

หมายเหตุ : กิตติ ทองลงยา ยังเป็นผู้ค้นพบค้างคาวสายพันธุ์ใหม่ ภายในถ้ำไทรโยค จ. กาญจนบุรี เมื่อ พ.ศ. 2516 ต่อมามีการตั้งชื่อค้างคาวดังกล่าวว่า “ค้างคาวคุณกิตติ” หรือ “ค้างคาวกิตติ” เพื่อเป็นเกียรติแก่ผู้ค้นพบ

อ่านเพิ่มเติม :

• ชาวสยามยุคสมเด็จพระนารายณ์ฯ เมื่อ 300 กว่าปีก่อน “เข้าป่าล่าแรด” อย่างไร?
• “กูปรี” สัตว์ป่าหายากของไทย เมื่อ 100 กว่าปีก่อนมีนับพัน แต่สูญพันธุ์เพราะอะไร?
• “สมัน” สูญพันธุ์จากโลก เหตุเพราะขุด “คลองรังสิต” กินพื้นที่กว่า 1 ล้านไร่

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

“นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร”.

วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์. The Lost Forest: ประวัติศาสตร์ (การทำลาย) สิ่งแวดล้อมไทยและสงครามแย่งชิงทรัพยากร. กรุงเทพฯ: มติชน, 2567

“ค้างคาวคุณกิตติ”.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 30 กรกฎาคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร มีแห่งเดียวในโลกที่ “บึงบอระเพ็ด” และการพบเห็นครั้งล่าสุดเมื่อปี 2523

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com