“อีหนู-นาง” คำห้ามเรียกเจ้าจอมสมัยรัชกาลที่ 5

คำห้ามเรียกเจ้าจอมสมัยรัชกาลที่ 5 นอกจาก “อีหนู-นาง” ยังมีอะไรอีกบ้าง?

“เจ้าจอม” เป็นคำเรียกสตรีสามัญชนตั้งแต่ระดับหม่อมราชวงศ์ลงมา ที่เป็นบาทบริจาริกาถวายงานรับใช้พระมหากษัตริย์ มีตำแหน่งเทียบเท่าพระสนม

ความที่ต้องถวายงานรับใช้เบื้องพระยุคลบาท จึงจำเป็นต้องมีการกำหนดการใช้คำเรียกเจ้าจอมให้มีความเหมาะสม และมีการกำหนดคำห้ามเรียกไว้ด้วยเช่นกัน

แล้วคำห้ามเรียกเจ้าจอมสมัยรัชกาลที่ 5 มีอะไรบ้าง?

สมัยรัชกาลที่ 5 พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้มีประกาศว่าด้วยเรียกนามข้าราชการฝ่ายใน ปรากฏข้อมูลอ้างถึงในหนังสือ “สมเด็จรีเยนต์” ของ ดารณี ศรีหทัย ดังนี้

ข้อ 1 บรรดาเจ้าจอมที่ได้รับพระราชทานหีบลงยาหีบทอง ห้ามไม่ให้เรียกใครๆ ว่าคุณพี่… นอกจากที่ว่ามา 4 จำพวกนี้ผู้ใดเรียกว่าคุณพี่จะคืนหีบลงยาหีบทองเสีย

ข้อ 2 ห้ามมิให้ใครๆ เรียกเจ้าจอมอยู่งานที่ได้หีบลงยาหีบทองว่าแม่นั่นแม่นี่… คน 4 พวกนี้จึงให้เรียกเจ้าจอมว่าแม่ได้ นอกจากนี้ห้ามไม่ให้ใครเรียกแม่เป็นอันขาด ถ้าเรียกจะปรับไหมมีโทษ

ข้อ 3 ห้ามไม่ให้ผู้ใหญ่ผู้ใดผู้หนึ่งเรียกเจ้าจอมที่ได้หีบลงยาหีบทอง ว่าหนู ว่านาง หรือเรียกชื่อลอยๆ เว้นไว้แต่ผู้ที่กำหนดต่อไปนี้จึงจะยอมให้เรียก คือบิดามารดา 1 ปู่ย่าตายายป้าน้าอาที่เลี้ยง ผู้ที่จะถูกเรียกมา 1 เจ้านายมีสมเด็จพระนางเจ้า พระนางเจ้าจนเสมอพระองค์เจ้าที่เป็นผู้ใหญ่ มีพระชนมพรรษามากกว่าผู้ที่จะต้องเรียกตั้งแต่ 12 ปีขึ้นไป 1 นอกจากนี้ห้ามไม่ให้ใครเรียกว่าอีหนู นาง หรือเรียกชื่อลอยๆ เป็นอันขาด ถ้าใครเรียกจะปรับไหมมีโทษ ให้เจ้าจอมอยู่งานและผู้อื่นประพฤติให้ถูกต้องตามพระราชกำหนดนี้ทุกประการ

“การที่ห้ามทั้งนี้เพราะ… ข้าราชการฝ่ายในนี้เคยเปนเด็กอยู่แต่ก่อน โตขึ้นมาทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงมียศบันดาศักดิ์… เหนว่าเปนที่เสื่อมเสียพระเกียรติยศที่ได้ทรงชุปเลี้ยง จึ่งได้ห้าม… คนใดมาเรียกเจ้าจอมผิดพระราชบัญญัตินี้จะเอาเจ้านายเปนผิดด้วย

ให้คนทั้งปวงประพฤติตามพระราชบัญญัตินี้ทุกประการ ถ้าผู้ใดไม่ทำตามจะลงพระราชอาญาตามโทษานุโทษ

ประกาศมาณวันพุฒ เดือนแปด แรมสิบสามค่ำ ปีจออัฐศก ศักราช ๑๒๔๘ เปนวันที่ ๖๔๖๙ ในรัชกาลปัตยุบันนี้”

การกำหนดคำเรียกและคำห้ามเรียกเจ้าจอมสมัยรัชกาลที่ 5 ดังข้างต้นนี้ ดารณี ผู้เขียนหนังสือ “สมเด็จรีเยนต์” สรุปว่า เป็นการแสดงถึงการยกระดับสตรีสามัญชนที่เป็น “เจ้าจอม” ให้มีสถานะทางสังคมสูงขึ้นนั่นเอง

อ่านเพิ่มเติม :

• “พระภรรยาเจ้า” ในรัชกาลที่ 5 มีกี่พระองค์ และพระองค์ใดบ้าง?
• ความอิจฉาริษยา และความไม่ลงรอยกัน ในพระราชสำนักฝ่ายใน
• เจ้าจอมคนโปรดแห่งพระราชสำนักฝ่ายใน กับการชิงดีชิงเด่นผ่าน “เจ้าจอมก๊กออ”

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ดารณี ศรีหทัย. สมเด็จรีเยนต์. กรุงเทพฯ: มติชน, 2554.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 31 ตุลาคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “อีหนู-นาง” คำห้ามเรียกเจ้าจอมสมัยรัชกาลที่ 5

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com