เจ้าคุณพระประยูรวงศ์ พระสนมเอกในรัชกาลที่ 5 ผู้นําแฟชั่นสตรีไทย

เจ้าคุณพระประยูรวงศ์ หรือ เจ้าจอมมารดาแพ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เป็นสตรีในวังผู้นำการเปลี่ยนแปลงมาสู่ราชสำนักฝ่ายใน นอกจากจะถวายงานรับใช้อย่างใกล้ชิดแล้ว เจ้าจอมมารดาแพยังสนองนโยบายของรัชกาลที่ 5 ในการนำความทันสมัยแบบตะวันตกมาสู่ราชสำนักฝ่ายใน เรียกได้ว่าเป็นผู้นำ แฟชั่นสตรี เลยทีเดียว

ภายหลังการปรับเปลี่ยนทรงผมของบุรุษแล้ว รัชกาลที่ 5 ได้ทรงปรึกษาหารือกับเจ้าจอมมารดาแพว่า ทำอย่างไรพระองค์จึงจะได้เห็นการเลิกไว้ผมปีกของสตรีไทยสมัยโบราณ และหันมาไว้ผมยาวแทน เจ้าจอมมารดาแพได้ทราบพระราชประสงค์ดังนี้ จึงกราบทูลว่า เป็นเรื่องที่น่าจะทำได้ โดยเจ้าจอมมารดาแพลงมือไว้ผมยาวเป็นสตรีคนแรก

เจ้าจอมมารดาแพไว้ผมยาวประบ่า และใช้วิธีขมวดปลายผม เมื่อแรก ๆ ที่ปฏิบัติปรากฏว่า สตรีในวัง ทั้งนางใน เจ้าจอม หม่อมห้ามทั้งหลาย พากันมองเจ้าจอมมารดาแพเป็นตาเดียวกัน สายตาพากันมองดูเห็นเป็นการเคอะเขิน ซุบซิบ และวิจารณ์นินทากันต่าง ๆ แต่ด้วยเจ้าจอมมารดาแพเป็นพระสนมเอกคนโปรด การซุบซิบนินทามีอยู่ไม่นานนักก็สิ้นสุดลง

เมื่อบรรดาสตรีในวังรู้ว่า การไว้ผมยาวประบ่านี้แท้จริงเป็นพระราชประสงค์ตรงลงมาจากรัชกาลที่ 5 ก็เลยพากันนิยมไว้ผมยาวประบ่าตามเจ้าจอมมารดาแพกันเป็นทิวแถว ภายหลังประเพณีนี้ก็ออกจากรั้ววังแพร่หลายออกไปถึงชาวบ้านและขยายไปทั่ว ดังนั้น ประเพณีไว้ผมปีกของสตรีไทยสมัยโบราณก็หายไป พร้อม ๆ กับผมทรงมหาดไทยของบุรุษก็หายตามไปด้วย

ในด้านเสื้อผ้าอาภรณ์นั้น เจ้าจอมมารดาแพยังเป็นผู้นำสายสะพายผ้าแพรมาใช้ โดยในสมัยนั้น รัชกาลที่ 5 โปรดทรงม้าออกตรวจราชการตามท้องถิ่นต่าง ๆ ข้าราชสำนักฝ่ายในจึงต้องทรงม้าหรือขี่ม้าตามเสด็จฯ ด้วย เจ้าจอมมารดาแพจึงคิดประดิษฐ์ แฟชั่นสตรี ในการแต่งกายแบบขี่ม้า เพราะหากจะใช้สไบเฉียง เวลาขี่ม้าลมพัดแรงจัดสไบย่อมจะปลิวหลุดจากตัวได้ง่าย เจ้าจอมมารดาแพจึงใช้สายสะพายผ้าแพรแทน นอกจากนี้ สําหรับการขี่ม้าเวลาแดดร้อนจัด จึงเพิ่มการแต่งกายด้วยการสวมหมวกแบบแหม่มชาวยุโรปอีกด้วย

ปรากฏว่า การแต่งกายขี่ม้าตามเสด็จฯ แบบนี้ เจ้าจอมมารดาแพได้ทดลองใช้เป็นครั้งแรกแล้วมีความสะดวกและรัดกุมดีด้วยประการทั้งปวง ดังนั้น ต่อมาสตรีในวังก็พากันแต่งกายแบบเจ้าจอมมารดาแพ จนเป็นประเพณีการแต่งกายขี่ม้าตามเสด็จฯ โดยเฉพาะอย่างยิ่งขณะขี่ม้ากลางทุ่ง ถึงแม้ลมจะแรงสักเท่าใด แต่แพรแถบที่สะพายโดยเย็บติดไว้ก็จะแนบติดตัวทำให้สวยงามและเรียบร้อย

นอกจากนี้ รัชกาลที่ 5 ยังโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าจอมมารดาแพ เป็นผู้ฝึกสอนการขี่ม้าให้กับสตรีในวังอีกด้วย

รัชกาลที่ 5 ทรงเห็นว่าเจ้าจอมมารดาแพได้เป็นผู้นำในการเปลี่ยนแปลงการแต่งกายและวิธีการต่าง ๆ ของสตรีให้ทันสมัย ประกอบกับในระยะนั้น รัชกาลที่ 5 ได้ทรงสถาปนาพระสนมอื่น ๆ เลื่อนขึ้นไปเป็นพระสนมเอกเพิ่มขึ้นหลายราย จึงมีประกาศในราชสำนักยกย่องเจ้าจอมมารดาแพมีฐานันดรเป็นพระสนมเอกเหนือพระสนมเอกคนอื่น ๆ ทั้งปวง โดยการพระราชทานหีบหมากทองคำลงยาประดับเพชร อันเป็นเครื่องแสดงเกียรติยศที่สูงกว่าพระสนมคนอื่น

ต่อมา รัชกาลที่ 5 “มีพระบรมราชโองการตรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ราชประเพณีแต่ก่อนมา เจ้าจอมมารดาฝ่ายในที่เป็นผู้ใหญ่และเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัย และเป็นที่นับถือของคนในพระบรมมหาราชวังโดยมาก เคยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกย่องขึ้นให้เรียกว่า เจ้าคุณ บัดนี้ทรงพระราชดำริว่า เจ้าจอมมารดาแพ ได้รับราชการฉลองพระเดชพระคุณมาถึง 37 ปี เป็นเจ้าจอมมารดาผู้ใหญ่ และเป็นบุตรีท่านอัครมหาเสนาบดี มีตระกูลสูงเนื่องในราชนิกูล สมควรจะมียศบรรดาศักดิ์เป็นเจ้าคุณได้ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า แต่นี้ไปให้เรียกเจ้าจอมมารดาแพว่า เจ้าคุณจอมมารดา”

ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ 6 ได้มีพระบรมราชโองการให้เลื่อนบรรดาศักดิ์เจ้าคุณจอมมารดาแพขึ้นเป็น “เจ้าคุณพระประยูรวงศ์”

อ่านเพิ่มเติม :

• เจ้าคุณจอมมารดาแพ พระภรรยาที่รัชกาลที่ 5 ทรง “จีบ” แต่ถูกผู้ใหญ่ขัดขวาง
• ทำไมเจ้าจอมพระสนมในรัชกาลที่ 5 มีสกุล “บุนนาค” มากกว่าสกุลอื่น
• “สตรี” ที่ได้รับพระราชทานเกียรติยศเป็นพิเศษ

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

พระสนมเอก ร. 5 ผู้นําแฟชันสตรีไทย. (2507). อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พันเอก พระวิทยาสารรณยุต. กรุงเทพฯ : พระจันทร์.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 28 ธันวาคม 2563