ทุนผูกขาด-ค่าเช่าเลว กินรวบรายได้ตลาด 90% “หน่วยงานรัฐ” ทำตัวเป็นนักธุรกิจ มากกว่ารักษาผลประโยชน์

ภาพไฮไลต์

หลังวิกฤตการณ์โควิด-19 “เศรษฐกิจไทยโตต่ำ” กลายเป็นประโยคฮิตที่คนไทยได้ยินจนคุ้นหู จากความกังวลเริ่มกลายเป็นความชินชา เพราะมองไม่เห็นทางออก เช่นเดียวกับสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจที่ยังทรงๆ

แม้ดัชนีความเหลื่อมล้ำในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา จะมีแนวโน้มลดลง แต่เมื่อดูไส้ใน จะพบว่าสาเหตุการลดลงมาจากการที่คนจนมีการถือครองสินทรัพย์เพิ่มขึ้น ซึ่งก็ตามมาด้วยภาระหนี้ก้อนโต สะท้อนว่าประเทศไทยไม่ได้มีความเท่าเทียมมากขึ้นแต่อย่างใด

ศูนย์วิจัยความเหลื่อมลํ้าและนโยบายสังคม คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จัดสัมมนาทางวิชาการในซีรีส์ “ภูมิทัศน์ใหม่ การเมือง เศรษฐกิจ และสังคมไทย” ตอนที่ 2: “เศรษฐกิจไทย ปัญหาเก่าในวิกฤติใหม่?” เพื่อชำแหละรากปัญหา และร่วมหาทางออกความเหลื่อมล้ำในภูมิทัศน์เศรษฐกิจไทย

Thairath Money สรุปสาระสำคัญ การบรรยายหัวข้อ “อำนาจตลาด และการยึดกุมกลไกกำกับดูแลของไทย” โดย สฤณี อาชวานันทกุล กรรมการผู้จัดการด้านการพัฒนาความรู้ บริษัท ป่าสาละ จำกัด

ก่อนที่จะไปดูสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำในภาคธุรกิจ เราต้องทำความเข้าใจนิยามปัญหากลไกกำกับดูแลตลาดในประเทศไทย ที่ชี้ให้เห็นถึงความเชื่อมโยงระหว่างค่าเช่าเลวและความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ ซึ่งส่งผลกระทบต่อความสามารถในการแข่งขันของประเทศเสียก่อน

รู้จัก “ค่าเช่าเลว” กลโกงธุรกิจในเกมการเมือง

ในช่วงที่ผ่านมา ประเทศไทยติดอยู่กับกับดัก “ค่าเช่าเลว” หรือที่คุ้นเคยกันในฐานะ “คอร์รัปชันเชิงนโยบาย” ที่นักธุรกิจสามารถเข้าสู่การเมือง และไปครอบงำให้รัฐออกนโยบายเอื้อประโยชน์ส่วนตน นำไปสู่ค่าเช่าทางเศรษฐกิจที่สังคมไม่ได้ประโยชน์ ไม่ได้สร้างความเจริญทางเศรษฐกิจ ซึ่งจะยิ่งซ้ำเติมความเหลื่อมล้ำให้รุนแรงยิ่งขึ้น

อำนาจเหนือตลาดของกลุ่มธุรกิจ กลายเป็นประเด็นที่ทั่วโลกให้การจับตามองอย่างใกล้ชิด ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือในสหรัฐอเมริกา เมื่อย้อนกลับไปดูพัฒนาการบริษัทจดทะเบียน ในช่วง 100 ปีที่ผ่านมา จะพบว่า 10 บริษัทที่มีมูลค่ามากที่สุดในปี 2460 ได้ล้มหายตายจากไปหมดแล้ว

ในขณะที่ในปี 2560 บริษัท 5 อันดับแรกที่มีมูลค่ามากที่สุด กว่าหลายแสนล้านดอลลาร์ ล้วนกระจุกตัวอยู่ในอุตสาหกรรมเทคโนโลยี ได้แก่ Apple, Alphabet, Microsoft, Amazon และ Facebook ซึ่งการประเมินอำนาจการผูกขาดโดยการใช้ตัวเลขทางเศรษฐกิจ ไม่ว่าจะเป็นส่วนแบ่งตลาด รายได้และกำไร อาจจะไม่เห็นอำนาจการจัดการข้อมูลที่อยู่เบื้องหลัง เนื่องจากทุกวันนี้บริษัทเทคโนโลยีสามารถยกระดับการใช้ประโยชน์จากข้อมูล ผ่านโมเดลธุรกิจที่ให้ทดลองใช้เทคโนโลยีฟรี ซึ่งเป็นโจทย์ใหม่สำหรับผู้กำกับดูแลในสหรัฐฯ ที่ต้องกลับมาทบทวนว่ากฎหมายป้องกันการผูกขาดที่มีอยู่ ยังมีประสิทธิภาพในการป้องกันอำนาจเหนือตลาดรูปแบบใหม่ได้หรือไม่

ทำให้ในช่วงหลายปีมานี้ เราจะเห็นผู้กำกับดูแลตลาดในสหรัฐฯ เดินหน้าตรวจสอบ และสั่งฟ้องบริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่บ่อยขึ้น

บริษัทใหญ่พุงกาง กินรวบรายได้ 90%

เมื่อย้อนกลับมาดูสถานการณ์อำนาจตลาดในประเทศไทย พบว่าเมื่อเปรียบเทียบพัฒนาการระหว่างปี 2545 กับปี 2565 บริษัทใหญ่ที่สุดในตลาดหุ้นไทย 10 อันดับแรก ส่วนใหญ่ยังเป็นบริษัทหน้าเดิมที่อยู่ในกลุ่มธุรกิจพลังงาน ธุรกิจโครงสร้างพื้นฐานที่ได้สัมปทานจากรัฐบาล และ 6 ใน 10 บริษัทมีการควบรวบ หรือเป็นกลุ่มธุรกิจเดียวกัน ได้แก่ GULF-AIS, CP-MAKRO และ PTT-PTTEP ทำให้สังคมเกิดการตั้งคำถามว่า ทุนนิยมไทยมีการแข่งขันด้านนวัตกรรมมากน้อยแค่ไหน

ข้อมูลจากรายงานวิจัยของ กฤษฎ์เลิศ สัมพันธารักษ์ ผู้ทรงคุณวุฒิ สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ ที่ทำการศึกษาอำนาจการผูกขาดบริษัทในไทยจำนวน 80,000 แห่ง อ้างอิงข้อมูลของกระทรวงพาณิชย์และกรมพัฒนาธุรกิจการค้า พบว่าในปี 2559 บริษัทที่ใหญ่ที่สุด 5% มีส่วนแบ่งรายได้ 90% ของรายได้ภาคธุรกิจทั้งหมด เพิ่มขึ้นจาก 85% ในปี 2547

นอกจากนี้ผู้ถือหุ้น 500 คน ยังมีการถือครองหุ้นที่มีมูลค่าสูงสุด เป็นสัดส่วนมากถึง 30% ซึ่งชี้ให้เห็นถึงการกระจุกตัวของหุ้นในคนกลุ่มเดียว แม้ว่าในรอบ 10 ปีที่ผ่านมา จะมีการแก้ไขกฎหมาย พ.ร.บ.แข่งขันทางการค้า ซึ่งเป็นกฎหมายหลักที่กำกับดูแลการแข่งขันของภาคธุรกิจ ป้องกันการใช้อำนาจเหนือตลาดที่สร้างความไม่เป็นธรรม

ทั้งนี้ กลไกลอำนาจเหนือตลาดจะไม่เป็นปัญหา หากไม่มีการใช้อำนาจที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งจะเป็นการกีดกันผู้เล่นรายอื่นในตลาด

5 กลุ่มธุรกิจที่เป็นเจ้าตลาดครองส่วนแบ่งมากที่สุด

อ้างอิงข้อมูลสัดส่วนการถือครองส่วนแบ่งทางการตลาดตามกลุ่มธุรกิจ โดย ศ.ดร.สกนธ์ วรัญญูวัฒนา อดีตประธานกรรมการการแข่งขันทางการค้า ในงานสัมมนาวิชาการธนาคารแห่งประเทศไทย ประจำปี 2562 พบว่า 5 กลุ่มธุรกิจที่เป็นเจ้าตลาดครองส่วนแบ่งมากที่สุด มีดังนี้

1. กลุ่มธุรกิจแปรรูปอาหารสัตว์