สมเด็จรีเยนต์-พระพันปีหลวง 2 พระราชินี ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน

พระราชินี 2 พระองค์ ใน 2 รัชสมัย ที่มีเส้นทางพระเกียรติยศ “สมเด็จรีเยนต์” และเส้นทางการทรงงาน ที่ละม้ายกันอย่างยิ่ง แม้ดำรงพระอิสริยยศ ห่างกัน 5 แผ่นดิน

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 5

เส้นทางพระเกียรติยศ ที่เหมือนกันกล่าวคือ ทั้ง 2 พระราชินี ดำรงพระอิสริยยศ เป็น “พระบรมราชินีนาถ” ต่างทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจ ในฐานะ “ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน” แทนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เมื่อครั้งรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จพระพาสยุโรป ทรงแต่งตั้ง สมเด็จพระนางเจ้าศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ เป็น “ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน” พระองค์แรกในสยาม ระหว่างวันที่ 7 เมษายน ถึง 16 ธันวาคม พ.ศ. 2440 เป็นระยะเวลา 8 เดือน 9 วัน

เมื่อรัชกาลที่ 5 สวรรคตแล้ว รัชกาลที่ 6 ทรงสถาปนาพระบรมราชชนนีเป็น “สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง”

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร หรือพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ทรงแต่งตั้งให้สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เป็น“ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน” พระองค์ที่สอง ในระหว่างที่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระผนวช ตั้งแต่วันที่ 22 ตุลาคม ถึง 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2499 เป็นระยะเวลา 15 วัน

เมื่อรัชกาลที่ 9 สวรรคตแล้ว พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 10 ทรงสถาปนาพระราชชนนี เป็นสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงได้รับการสมญานาม เป็น “สมเด็จรีเยนต์” ซึ่งมาจากการเป็น“ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน” ขึ้นว่าราชการแผ่นดินในราชสำนัก “ฝ่ายหน้า” อันเป็นพื้นที่สำหรับว่าราชการแผ่นดิน โดยข้าราชสำนักเป็นเชื้อพระวงศ์สำหรับฝ่ายชาย

ขณะที่ “ฝ่ายใน” เป็นพื้นที่ของข้าราชสำนักในพระองค์เป็นหญิงทั้งหมด เป็นครอบครัวของพระมหากษัตริย์ ซึ่งประกอบด้วยเครือญาติฝ่ายในเชื้อสายเจ้าในพระราชวงศ์ และกลุ่มสตรีที่เป็น “บาทบริจาริกา” เชื้อสายเจ้าและขุนนาง

ในช่วงปี 2439-2440 โครงสร้างอำนาจทางการเมืองการปกครองแผ่นดินทั่วราชอาณาจักร รวมศูนย์ที่องค์พระมหากษัตริย์ เป็นผู้นำความก้าวหน้ามาสู่สยาม ข้าราชสำนักฝ่ายใน มีบทบาทหน้าที่เกี่ยวกับพระมหากษัตริย์เท่านั้น เช่น สนับสนุนด้านการมี “รัชทายาท”

หน้าที่ของฝ่ายในอีกประการคือ การบำรุงประโยชน์และความสุขของพระมหากษัตริย์ และมีบทบาทในการเชื่อมสายสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างพระมหากษัตริย์กับสายสกุลของตน โดยกลุ่มบาทบริจาริกาเชื้อสายเจ้า เป็นกลุ่มที่มีความใกล้ชิดพระมหากษัตริย์ที่สุด

ในยุครัชกาลที่ 5 มีความเปลี่ยนแปลงในราชสำนัก “ฝ่ายใน” เมื่อทรงแต่งตั้ง “สมเด็จรีเยนต์ พระองค์แรกในสยาม” คือ “สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง”

สมมุติฐานในอดีต 100 กว่าปี พระราชภารกิจทางประวัติศาสตร์ ที่ “สมเด็จรีเยนต์” ทรงวางต้นแบบไว้ เป็นมาตรฐานของบทบาทและตำแหน่งสมเด็จพระบรมราชินีให้มีการสืบทอดและยึดเป็นแนวทางปฏิบัติของแผ่นดินในลำดับต่อ ๆ มา เช่น การปฏิบัติพระราชกรณียกิจเพื่อสังคมและชาติเคียงคู่กับพระมหากษัตริย์ พระราชกรณียกิจเกี่ยวกับด้านการส่งเสริมและดูแลการศึกษา สาธารณสุข อนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม เช่น งานหัตถกรรม งานศิลปะพื้นบ้านที่เป็นผลผลิตของงานบ้านและจรรโลงประเพณีเดิม

โดยมีเป้าหมายให้สังคมอยู่เย็นเป็นสุข นอกจากนั้นบทบาทของสมเด็จพระราชินีและพระมหากษัตริย์ในลักษณะที่ปฏิบัติพระราชกรณียกิจต่อชาติ สัมพันธ์ควบคู่กัน ยังเป็นบทบาทที่เริ่มมาจากการมี “สมเด็จรีเยนต์” เป็นพระองค์แรกในสยาม ซึ่งทรงเป็นต้นแบบของบทบาทพระบรมราชินีในทุกยุคสมัยก็ว่าได้

ครั้นถึงรัชสมัยรัชกาลที่ 9 สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในขณะนั้น ยังทรงดำรงตำแหน่งนายิกาสภากาชาดไทย และทรงมีพระราชกรณียกิจด้านสาธารณสุข การศึกษา การอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม การส่งเสริมศิลปาชีพและการเสด็จเยี่ยมหน่วยราชการ ซึ่งล้วนสืบทอดมาจากพระราชกรณียกิจของ “สมเด็จรีเยนต์”

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจ พระราชทานอาชีพ พระราชทานโอกาสให้แก่ประชาชน ทุกระดับ ทุกช่วงวัย มหาวิทยาลัยในประเทศไทย ได้ทูลเกล้าฯ ถวายปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ 12 มหาวิทยาลัย รวม 24 ปริญญา

นอกจากนี้รัฐบาลและองค์การเอกชนต่างประเทศ ได้ทูลเกล้าฯ ถวายรางวัลเชิดชูและสดุดีเฉลิมพระเกียรติ รวม 13 รางวัล อาทิ องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ทูลเกล้าฯ ถวาย “เหรียญเซเรส” ในพระฐานะที่พระองค์ทรงเป็นสตรีดีเด่น ทรงอุทิศพระองค์พัฒนาสตรีและประชาชนในชนบท และทรงสนับสนุนพระราโชบายในพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในการเกษตรและที่ดินทำกิน

สหพันธ์พิทักษ์เด็ก นครนิวยอร์ก สหรัฐอเมริกา ทูลเกล้าฯ ถวาย “รางวัลเกียรติคุณ” ในวาระฉลองครบรอบ 50 ปี ขององค์การในพระราชกรณียกิจที่พระองค์ทรงช่วยเหลือผู้ยากไร้ในชนบทผู้ลี้ภัย และเด็กพิการ

และองค์กร World Wildlife Fund ทูลเกล้าฯ ถวาย ประกาศนียบัตรเทิดพระเกียรตินักอนุรักษ์ดีเด่นด้านการอนุรักษ์ป่าไม้และสัตว์ป่า เป็นต้น

ทั้ง 2 พระราชินี ไม่เพียงมีพระราชภารกิจ พระกรณียกิจ ที่ละม้ายคล้ายกัน 2 รัชสมัย วันแห่งการเสด็จสวรรคต ยังอยู่ในห้วงเวลาที่คล้ายกัน กล่าวคือ ทั้ง 2 พระพันปีหลวง 2 รัชกาล เสด็จสวรรคตห่างจากพระบรมราชสวามี เป็นระยะเวลา 9 ปี

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จสวรรคต เมื่อวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2568 เวลา 21.21 น. เสด็จสวรรคตห่างจาก พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในหลวงรัชกาลที่ 9 ผู้ทรงเป็นพระบรมราชสวามี เป็นระยะเวลา 9 ปี โดยในหลวงรัชกาลที่ 9 เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 13 ตุลาคม พ.ศ. 2559

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 10 เสด็จสวรรคต สิริพระชนมพรรษาปีที่ 93

สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระบรมราชินีนาถในรัชกาลที่ 5 เสด็จสวรรคต เมื่อวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2462 เวลาในการเสด็จสวรรคตห่างจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในหลวงรัชกาลที่ 5 ผู้ทรงเป็นพระบรมราชสวามี เป็นระยะเวลา 9 ปี โดยในหลวงรัชกาลที่ 5 เสด็จสวรรคต เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453

สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง (1 มกราคม พ.ศ. 2407-20 ตุลาคม พ.ศ. 2462) สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 สวรรคตขณะสิริพระชนมายุ 55 พรรษา

อนึ่ง “สมเด็จรีเยนต์” ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า The Queen Regent เป็นคำที่พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวี ใช้กล่าวถึง “สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ เมื่อทรงเป็น “ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน” ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า “Regency”

***ข้อมูลบางส่วนจากหนังสือ “สมเด็จรีเยนต์” สำนักพิมพ์มติชน

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : สมเด็จรีเยนต์-พระพันปีหลวง 2 พระราชินี ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.prachachat.net