ภูมิแพ้อาหารแฝง VS ภูมิแพ้อาหาร แบบไหนอันตรายกว่า? เปิดวิธีตรวจคัดกรอง

ภูมิแพ้อาหารแฝง (Food Intolerance) คือ ภาวะที่ร่างกายไม่สามารถย่อยหรือจัดการกับสารอาหารบางชนิดในอาหารได้ตามปกติ เช่น การขาดเอนไซม์แลคเตสที่ช่วยย่อยน้ำตาลแลคโตส หรือมีความไวต่อสารเคมีบางชนิดในอาหารมากเกินไปอาการที่เกิดขึ้นมักเกี่ยวข้องกับระบบทางเดินอาหารโดยตรง เช่น ท้องอืด ปวดท้อง ท้องเสีย หรือคลื่นไส้ และโดยทั่วไปไม่เกี่ยวข้องกับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกันเหมือนการแพ้อาหารทั่วไป

เตือน! ปวดหัวไมเกรนไม่ใช่เรื่องเล็ก เปิดแนวทางรักษา-ป้องกัน

รู้จัก “ไวรัสฮันตา” เชื้อรุนแรงจากหนู หลัง WHO จับตาเหตุเสียชีวิตบนเรือสำราญ

ภูมิแพ้อาหารแฝง VS ภูมิแพ้อาหาร

ความแตกต่างที่สำคัญระหว่างภูมิแพ้อาหารแฝง (Food intolerance) กับภูมิแพ้อาหาร (Food allergy) อยู่ที่กลไกการเกิด อาการ และความรุนแรงที่แตกต่างกัน การเข้าใจถึงปัจจัยเหล่านี้จะช่วยให้เรารู้เท่าทัน เพื่อการป้องกันและหลีกเลี่ยงความเสี่ยงได้ดีขึ้น

ภูมิแพ้อาหารแฝง

• กลไกการเกิด

• ร่างกายไม่สามารถย่อยหรือดูดซึมอาหารบางชนิดได้เต็มที่ มักเกี่ยวข้องกับความบกพร่องของเอนไซม์ย่อยอาหาร

• ความสัมพันธ์กับปริมาณอาหาร

• กินปริมาณน้อยๆ มักไม่เกิดอาการ หรืออาการไม่รุนแรงมากนัก

• ลักษณะการเกิดอาการ

• อาการมักค่อยๆ แสดงออกภายในไม่กี่ชั่วโมง หรืออาจนานถึงหลายวันหลังจากรับประทานอาหาร

• อาการที่พบบ่อย

• ท้องอืด ปวดท้อง ท้องเสีย ผายลมบ่อย ปวดศีรษะ ผื่นคันเรื้อรัง อ่อนเพลีย

• ระดับความรุนแรง

• ทำให้คุณภาพชีวิตลดลง มักไม่รุนแรงถึงชีวิต

• การดูแลเบื้องต้น

• หลีกเลี่ยงหรือจำกัดปริมาณอาหารที่กระตุ้นอาการ

ภูมิแพ้อาหาร

• กลไกการเกิด

• เกิดจากระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองต่อโปรตีนในอาหารอย่างผิดปกติ โดยมี อิมมูโนโกลบูลินอี (IgE) เป็นตัวกระตุ้น

• ความสัมพันธ์กับปริมาณอาหาร

• แม้กินเพียงเล็กน้อยก็เกิดอาการรุนแรงได้

• ลักษณะการเกิดอาการ

• อาการเกิดขึ้นรวดเร็ว ภายในไม่กี่นาทีถึง 1 ชั่วโมงหลังรับประทาน

• อาการที่พบบ่อย

• ผื่นคัน ลมพิษ ปาก/หน้า/ลำคอบวม หายใจลำบาก หอบหืด หายใจไม่ออก ในกรณีรุนแรงอาจเกิดภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน (anaphylaxis)

• ระดับความรุนแรง

• มีตั้งแต่ระดับเบาไปจนถึงรุนแรง และอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

• การดูแลเบื้องต้น

• หลีกเลี่ยงอาหารที่แพ้อย่างเด็ดขาด และควรพกยาฉีด Epinephrine เพื่อใช้ในกรณีฉุกเฉินหากมีประวัติภาวะ Anaphylaxis

อาหารที่มักทำให้เกิดอาการจากภูมิแพ้อาหารแฝง

ภาวะแพ้อาหารแฝงสามารถเกิดขึ้นได้จากอาหารหลายประเภท การรู้ว่าอาหารชนิดใดมีแนวโน้มก่ออาการ จะช่วยให้เฝ้าระวังและปรับการรับประทานได้เหมาะสมยิ่งขึ้น โดยอาหารที่มักทำให้เกิดอาการ ได้แก่

• ผลิตภัณฑ์จากนม เช่น ชีส โยเกิร์ต หรือไอศกรีม นับเป็นสาเหตุที่พบได้มากที่สุด โดยเฉพาะในคนเอเชีย ภาวะนี้เกิดจากการขาดเอนไซม์แลคเตสที่ใช้ย่อยน้ำตาลแลคโตส ส่งผลให้ผู้ที่มีความไวต่ออาหารประเภทนี้อาจเกิดอาการท้องอืด ปวดท้อง หรือท้องเสีย
• ธัญพืช เช่น ข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ และข้าวไรย์ เป็นอีกกลุ่มอาหารที่ทำให้บางคนเกิดอาการจากการที่ร่างกายมีความไวต่อโปรตีนกลูเตน ซึ่งทำให้เกิดอาการท้องอืด ปวดท้อง หรืออ่อนเพลียหลังจากรับประทานอาหารประเภทขนมปัง พาสต้า ซีเรียล หรือขนมอบต่างๆ
• อาหารกลุ่ม FODMAPs ซึ่งเป็นคาร์โบไฮเดรตสายสั้น มักทำให้เกิดการหมักในลำไส้และสร้างแก๊ส ทำให้ท้องอืด แน่นท้อง หรือท้องเสีย โดยเฉพาะในผู้ที่มีภาวะลำไส้แปรปรวน (IBS) อาหารที่จัดอยู่ในกลุ่มนี้ เช่น กระเทียม หอมหัวใหญ่ ข้าวสาลี ถั่วชนิดต่างๆ ผลไม้ที่มีฟรุกโตสสูงอย่างแอปเปิลและลูกแพร์ รวมถึงน้ำผึ้ง
• สารเติมแต่งอาหาร เช่น ซัลไฟต์ที่ใช้เป็นสารกันบูดในไวน์ ผลไม้แห้ง หรืออาหารกระป๋อง รวมทั้งผงชูรสและสีผสมอาหารบางชนิด ก็สามารถกระตุ้นให้เกิดอาการแพ้อาหารแฝงได้ ผู้ที่มีความไวต่อสารเหล่านี้อาจมีอาการคล้ายภูมิแพ้
• สารชีวภาพธรรมชาติ เช่น ฮิสตามีนที่พบในอาหารหมักดองอย่างไวน์แดง ชีสบ่ม รวมถึงปลา มะเขือเทศ และอะโวคาโด ซาลิไซเลตที่พบในผลไม้ ผัก สมุนไพร และเครื่องเทศบางชนิด รวมทั้งคาเฟอีนในกาแฟ ชา และเครื่องดื่มชูกำลัง ซึ่งอาจทำให้เกิดอาการใจสั่น ปวดศีรษะ หรือกระเพาะอาหารระคายเคืองได้

ภูมิแพ้อาหารแฝงหรือไม่? ต้องตรวจและหมั่นสังเกต

หลายคนมักสับสนระหว่างอาการของภูมิแพ้อาหารแฝง (Food intolerance) กับภูมิแพ้อาหาร (Food allergy) หากไม่มั่นใจหรือกังวลกับอาการที่เกิดขึ้น สามารถปรึกษาแพทย์เพื่อเข้ารับการตรวจประเมินว่าอาการที่เกิดขึ้นมีแนวโน้มจากภูมิแพ้อาหารแฝงหรือไม่ ดังนี้

• การตรวจเลือดหาแอนติบอดีชนิด IgG (IgG Food Antibody Test) เมื่อร่างกายมีปฏิกิริยาต่ออาหาร โดยระดับ IgG ที่มีค่าสูงอาจบ่งชี้ถึงแนวโน้มของภาวะแพ้อาหารแฝงต่ออาหารชนิดนั้น อย่างไรก็ตาม ผลตรวจ IgG ควรได้รับการประเมินร่วมกับอาการและประวัติของผู้เข้ารับการตรวจอย่างรอบด้านจากแพทย์หรือผู้ชำนาญการ
• การทดสอบลมหายใจ (Hydrogen Breath Test) เพื่อประเมินความสามารถในการย่อยน้ำตาลแลคโตส ซึ่งเป็นหนึ่งในสาเหตุหลักของภาวะแพ้อาหารแฝง
• การจำกัดอาหาร (Elimination Diet) โดยจะให้ผู้ป่วยงดอาหารที่สงสัยว่าเป็นสาเหตุของอาการเป็นระยะเวลาหนึ่ง จากนั้นจึงค่อยๆ นำอาหารนั้นกลับมาทานทีละชนิดเพื่อสังเกตการตอบสนองของร่างกาย วิธีนี้ช่วยให้สามารถระบุชนิดอาหารที่แท้จริงที่ก่อให้เกิดอาการได้อย่างแม่นยำที่สุด

ผลการตรวจภูมิแพ้อาหารแฝงกับการปรับใช้ในการวางแผนสุขภาพ

• หลีกเลี่ยงหรือจำกัดปริมาณอาหาร ที่ร่างกายมีปฏิกิริยาสูงเป็นระยะเวลาหนึ่ง (โดยใช้วิธี elimination diet) ราว 3-6 เดือน เพื่อให้ระบบย่อยอาหารได้พักและฟื้นตัว จากนั้นค่อยๆ ทดลองนำอาหารกลับมารับประทานทีละน้อย พร้อมสังเกตอาการที่เกิดขึ้น เพื่อหาปริมาณที่ร่างกายสามารถทนได้
• หากต้องงดอาหารบางชนิด ควรเลือกอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการใกล้เคียงมาทดแทน เช่น หากไม่สามารถบริโภคผลิตภัณฑ์นมได้ อาจเลือกนมจากพืช เช่น นมอัลมอนด์ นมโอ๊ต หรือนมถั่วเหลืองที่เสริมแคลเซียมและวิตามิน D เพื่อป้องกันภาวะขาดสารอาหารที่จำเป็น
• วางแผนดูแลสุขภาพแบบองค์รวม ด้วยการบันทึกอาหารที่รับประทานในแต่ละวันควบคู่กับอาการที่เกิดขึ้น เพื่อช่วยวิเคราะห์ความสัมพันธ์และทำให้การปรับอาหารมีประสิทธิภาพมากขึ้น พร้อมทั้งดูแลสุขภาพ เช่น การออกกำลังกายสม่ำเสมอ นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ และการจัดการความเครียด ซึ่งมีส่วนช่วยให้ระบบทางเดินอาหารทำงานได้ดีขึ้น
• การป้องกันความเสี่ยง เช่น การอ่านฉลากอาหารเพื่อหลีกเลี่ยงสิ่งที่อาจทำให้เกิดอาการแพ้ อาทิ แลคโตส ซัลไฟต์ หรือผงชูรส รวมถึงการควบคุมวัตถุดิบและเครื่องปรุงต่างๆ เมื่อต้องเตรียมอาหารรับประทานเอง

อาการที่เกิดจากภูมิแพ้อาหารแฝงนั้นจะไม่ใช่เรื่องที่ต้องกังวลเกินไป หากได้รับการวินิจฉัยและจัดการอย่างตรงจุด การรู้จักอาหารที่กระตุ้นอาการ รวมถึงการปรับเมนูอาหารและไลฟ์สไตล์ จะช่วยให้คุณใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณภาพ และลดความไม่สบายที่เกิดขึ้นได้ หากคุณสงสัยว่าตนเองอาจมีภาวะที่เกิดจากภูมิแพ้อาหารแฝง ควรเข้ารับการตรวจและขอคำแนะนำจากแพทย์เฉพาะทาง

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการตรวจ Food Intolerance

ภูมิแพ้อาหารแฝงควรตรวจบ่อยแค่ไหน?

• ไม่จำเป็นต้องตรวจบ่อย หากได้ปรับลดหรือหลีกเลี่ยงอาหารตามผลตรวจและอาการดีขึ้นต่อเนื่อง การตรวจซ้ำมักพิจารณาเมื่อต้องการประเมินอาการใหม่ หรือเมื่อมีอาการที่สงสัยว่าเกี่ยวกับอาหารชนิดอื่นเพิ่มเติม

การตรวจภูมิแพ้อาหารแฝงครอบคลุมอาหารทุกชนิดหรือไม่?

• การตรวจครอบคลุมกลุ่มอาหารที่มีแนวโน้มทำให้เกิดอาการแพ้ เช่น นมและผลิตภัณฑ์นม กลูเตน ถั่ว ไข่ และผักผลไม้บางชนิด แต่ไม่ครอบคลุมอาหารทุกชนิด

ชุดตรวจภูมิแพ้อาหารแฝงตรวจอาหารได้กี่ชนิด?

• ขึ้นอยู่กับชุดตรวจที่เลือกใช้ โดยทั่วไปมีตั้งแต่ 40–100 ชนิดสำหรับแบบพื้นฐาน และ 200–300 ชนิดสำหรับแบบครอบคลุม การเลือกควรอิงตามอาการ ประวัติโภชนาการ และคำแนะนำจากแพทย์

ถ้าผลตรวจปกติ แต่ยังมีอาการอยู่ ควรทำอย่างไร?

• หากผลตรวจไม่พบภาวะแพ้อาหารแฝง อาการที่เกิดขึ้นอาจมาจากสาเหตุอื่น เช่น ภูมิแพ้อาหาร (Food Allergy) โรคลำไส้แปรปรวน (IBS) หรือปัญหาสุขภาพอื่นที่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินอาหาร ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินและวินิจฉัยเพิ่ม

ขอบคุณข้อมูลจาก : โรงพยาบาลพญาไท พหลโยธิน