คนไทยเปย์ “ละครแนวตั้ง” ติดท็อป 3 โลก สศช .ห่วง “เด็ก-ผู้สูงวัย” เจอค่านิยมผิด โดนหลอกออนไลน์
“ละครแนวตั้ง” โตแรง คนไทยโหลดแอปฯ เป็นอันดับที่ 6 ของโลก เปย์ 7.75 ล้านดอลลาร์ ติดท็อป 3 ของโลก สศช. ห่วงกระทบเด็กได้รับค่านิยมผิด เชื่อรักต่างสถานะเกิดขึ้นง่าย-อารมณ์รุนแรง ผู้สูงอายุเสี่ยงถูกหลอกออนไลน์
คนไทยเปย์ “ละครแนวตั้ง”
7.75 ล้านดอลลาร์ฯ ติดท็อป 3 ของโลก
สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) หรือ สภาพัฒน์ เปิดเผยรายงานเรื่อง “ละครแนวตั้ง: ความบันเทิงรูปแบบใหม่กับผลกระทบที่ต้องจับตา” ระบุว่า ย้อนกลับไปเพียงไม่กี่ปีก่อน การดูละครยังหมายถึงการนั่งรอหน้าจอโทรทัศน์ในช่วงเวลาออกอากาศหรือการเปิดแพลตฟอร์มสตรีมมิงเพื่อรับชมซีรีส์ตอนละเกือบหนึ่งชั่วโมง
แต่ในปัจจุบันพฤติกรรมการเสพสื่อได้เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว ผู้ชมสามารถใช้ช่วงเวลาสั้น ๆ ระหว่างเดินทาง รอคิว หรือพักกลางวัน รับชมละครที่มีความยาวเพียง 1-5 นาทีต่อตอน และดูต่อเนื่องได้หลายสิบตอนในเวลาไม่นาน ปรากฏการณ์ดังกล่าวทำให้“ละครแนวตั้ง” (Vertical Drama) ซึ่งเป็นละครสั้นที่แสดงภาพแนวตั้งในสัดส่วน 9:16 สำหรับรองรับการรับชมบนสมาร์ตโฟนและแท็บเล็ตโดยเฉพาะ เน้นการดำเนินเรื่องที่รวดเร็ว เข้าใจง่าย ก้าวขึ้นมาเป็นรูปแบบสื่อที่ได้รับความนิยมอย่างรวดเร็วในหลายประเทศ รวมถึงประเทศไทย
ในปี 2568 มูลค่าตลาดโลกของละครแนวตั้งสูงถึง 1.1 หมื่นล้านเหรียญสหรัฐ และคาดว่าจะเพิ่มเป็น2.2 หมื่นล้านเหรียญสหรัฐภายในปี 2573 ข้อมูลจากสำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า (2569) ชี้ว่า ประเทศไทยกำลังก้าวขึ้นมาเป็นหนึ่งในตลาดที่น่าจับตา
โดยในช่วงครึ่งปี 2568ไทยมีจำนวนการดาวน์โหลดแอปพลิเคชันละครแนวตั้งเป็นอันดับที่ 6 ของโลก และบริษัทวิจัยการตลาดของจีนประเมินว่า ในไตรมาสแรกของปีเดียวกัน ผู้ใช้ในประเทศไทยใช้จ่ายผ่านการซื้อภายในแอปพลิเคชัน ของซีรีส์แนวตั้งราว 7.75 ล้านดอลลาร์สหรัฐ สูงเป็นอันดับ 3 ของตลาดนอกประเทศจีน รองจากสหรัฐอเมริกาและญี่ปุ่น
เปิด 3 โอกาสจาก “ละครแนวตั้ง”
สร้างงาน-รายได้ ดัน Soft Power ไทย
นอกจากประเทศไทยจะมีฐานผู้ชมและกำลังซื้อที่สนับสนุนการขยายตัวของตลาดแล้ว ยังมีจุดแข็งด้านทุนทางวัฒนธรรม และบุคลากรในอุตสาหกรรมสื่อและบันเทิงที่มีประสบการณ์ในการสร้างสรรค์ผลงานซึ่งได้รับการยอมรับทั้งในประเทศและต่างประเทศ สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ จึงมองว่า ละครแนวตั้งไม่น่าจะเป็นเพียงกระแสชั่วคราว แต่กำลังก้าวขึ้นเป็นอีกหนึ่งรูปแบบสื่อที่มีบทบาทมากขึ้น และอาจสร้างโอกาสใหม่ให้กับอุตสาหกรรมสื่อและบันเทิงในหลายด้าน ดังนี้
1. การเปิดพื้นที่ให้ผู้ผลิตและบุคลากรรุ่นใหม่เข้าสู่อุตสาหกรรม ละครแนวตั้งไม่ได้เข้ามาแทนที่ละครรูปแบบเดิม แต่เป็นอีกทางเลือกหนึ่งของการรับชม โดยละครรูปแบบเดิมยังคงมีจุดแข็งด้านการเล่าเรื่องที่ซับซ้อน ตัวละครที่มีมิติ และมาตรฐานการผลิตสูง ขณะที่ละครแนวตั้งมีเนื้อหาที่กระชับ ดำเนินเรื่องรวดเร็วและเหมาะกับการรับชมผ่านสมาร์ตโฟน
ความแตกต่างดังกล่าวทำให้สื่อทั้งสองรูปแบบสามารถอยู่ร่วมกันได้และเปิดโอกาสให้ผู้ผลิตรายใหม่ นักเขียนบท นักแสดง รวมถึงทีมงานเบื้องหลังการผลิตเข้าสู่อุตสาหกรรมได้มากขึ้น ตัวอย่างเช่น ประเทศจีนสามารถสร้างการจ้างงานโดยตรงในอุตสาหกรรมละครแนวตั้งได้ประมาณ690,000 ตำแหน่ง และเมื่อรวมธุรกิจที่เกี่ยวข้องอาจมีการจ้างงานสูงกว่า 2 ล้านตำแหน่ง
2. การเกิดโมเดลธุรกิจและช่องทางรายได้รูปแบบใหม่ของผู้ผลิตสื่อ ละครแนวตั้งไม่ได้เปลี่ยนแค่รูปแบบการนำเสนอเรื่องราว แต่ยังเปิดโอกาสให้ผู้ผลิตมีวิธีดำเนินธุรกิจที่หลากหลายมากขึ้น จากเดิมที่ละครโทรทัศน์ต้องพึ่งพารายได้จากโฆษณาเป็นหลักและใช้เงินลงทุนสูงในการผลิต ละครแนวตั้งสามารถสร้างรายได้จากหลายช่องทาง เช่น การให้ผู้ชมซื้อเหรียญเพื่อดูตอนถัดไป การสมัครสมาชิก การโฆษณาบนแพลตฟอร์มและการสอดแทรกสินค้าในเนื้อหา
ปัจจุบันผู้ผลิตละครไทยรายใหญ่ เช่น กันตนา และช่อง ONE เริ่มเข้ามาทดลองผลิตละครแนวตั้ง แม้ว่าตลาดนี้ยังอยู่ในช่วงเริ่มต้นและยังต้องพัฒนารูปแบบการหารายได้ที่เหมาะสมแต่การเข้ามาของผู้ประกอบการรายใหญ่สะท้อนให้เห็นว่าละครแนวตั้งกำลังได้รับความสนใจในฐานะธุรกิจใหม่ที่มีศักยภาพเติบโตในอุตสาหกรรมสื่อและบันเทิงไทย
3. การใช้ละครแนวตั้งเป็นช่องทางเผยแพร่วัฒนธรรมไทยสู่ตลาดโลก การเติบโตของแพลตฟอร์มดิจิทัลทำให้เนื้อหาไทยสามารถเข้าถึงผู้ชมต่างประเทศได้โดยไม่จำกัดอยู่เฉพาะตลาดภายในประเทศ ส่งผลให้ละครและซีรีส์ไทยมีโอกาสสร้างฐานผู้ชมในระดับสากลมากขึ้น โดยเฉพาะเนื้อหาที่สะท้อนเสน่ห์ความเป็นไทยรวมถึงเนื้อหาแนวความสัมพันธ์ระหว่างเพศเดียวกัน10 ซึ่งไทยเป็นหนึ่งในผู้ผลิตรายสำคัญของโลก
ข้อมูลจากศูนย์วิจัยเศรษฐกิจและธุรกิจ ธนาคารไทยพาณิชย์ พบว่ามูลค่าตลาดภาพยนตร์และซีรีส์วายไทยเพิ่มขึ้นจาก851 ล้านบาท ในปี 2562 เป็น 3,470 ล้านบาท ในปี 2566 และคาดว่าจะเพิ่มเป็น 4,929 ล้านบาท ในปี 2568 ความนิยมของเนื้อหาเหล่านี้ยังต่อยอดสู่กิจกรรมและธุรกิจที่เกี่ยวข้อง เช่น งานพบปะแฟนคลับ คอนเสิร์ต และสินค้าเกี่ยวกับศิลปิน สะท้อนว่าละครและซีรีส์ไทยไม่ได้เป็นเพียงสื่อเพื่อความบันเทิงแต่ยังเป็นช่องทางเผยแพร่วัฒนธรรมไทย สร้างการรับรู้ต่อประเทศไทย และต่อยอดไปสู่โอกาสทางเศรษฐกิจ
สภาพัฒน์ ห้วง 3 ภัยจากละครแนวตั้ง
สร้างค่านิยมผิดให้เด็ก-คนแก่โดนหลอกออนไลน์
แม้ว่าละครแนวตั้งจะสร้างโอกาสใหม่ให้กับอุตสาหกรรมสื่อและบันเทิง แต่การเติบโตของสื่อรูปแบบนี้ก็มาพร้อมกับความท้าทายที่ต้องพิจารณา ทั้งด้านคุณภาพเนื้อหา การใช้สื่อของผู้ชม รวมถึงความปลอดภัยบนแพลตฟอร์มออนไลน์ ดังนี้
1. สูตรสำเร็จของเนื้อหาและการสร้างค่านิยม หนึ่งในเหตุผลที่ทำให้ละครแนวตั้งได้รับความนิยมคือการตอบสนองอารมณ์ของผู้ชมได้อย่างรวดเร็ว ผ่านโครงเรื่องที่เข้าใจง่ายและเข้มข้น เช่น การแก้แค้น/การได้รับชัยชนะเหนือความอยุติธรรม การพลิกสถานะจากคนธรรมดาสู่ผู้มีอำนาจ หรือความรักต่างฐานะ ซึ่งมักสร้างความรู้สึกสะใจและเติมเต็มความคาดหวังบางอย่างของผู้ชมในแบบที่ชีวิตจริงอาจไม่ได้เกิดขึ้นง่ายนัก
อย่างไรก็ดี ด้วยข้อจำกัดด้านเวลาและการแข่งขันเพื่อดึงความสนใจในช่วงสั้น ๆ ผู้ผลิตจำนวนมากจึงมักเลือกใช้โครงเรื่องลักษณะคล้ายกัน เช่น การแบ่งขั้วตัวละครเป็นฝ่ายดีและฝ่ายร้ายอย่างชัดเจน หรือใช้ความขัดแย้งรุนแรงเป็นแกนหลักของเรื่อง หากรูปแบบดังกล่าวถูกผลิตซ้ำอย่างต่อเนื่อง อาจทำให้เนื้อหาขาดความหลากหลายและส่งผลต่อมุมมองของผู้ชมบางกลุ่มต่อความถูกผิดและการแก้ปัญหา โดยเฉพาะเด็กและเยาวชน ทั้งนี้งานวิจัยพบว่า การรับชมความรุนแรงในสื่ออาจมีส่วนเสริมให้พฤติกรรมก้าวร้าวที่มีอยู่เดิมของผู้รับสารแสดงออกมากขึ้น
2. การใช้สื่อของกลุ่มผู้ชมที่เปราะบาง จุดเด่นของละครแนวตั้งคือการเข้าถึงง่ายและรับชมได้ทุกที่ผ่านโทรศัพท์มือถือ แต่รูปแบบการรับชมที่เป็นส่วนตัวมากขึ้นก็เปลี่ยนลักษณะการดูละครจากกิจกรรมร่วมกันไปสู่ประสบการณ์ที่เกิดขึ้นเพียงลำพัง ทำให้ผู้ชมบางกลุ่มมีโอกาสพูดคุย แลกเปลี่ยนความคิดเห็น หรือได้รับมุมมองเพิ่มเติมจากคนรอบตัวน้อยลง
โดยเฉพาะเด็กและผู้สูงอายุที่อยู่ลำพัง สำหรับเด็ก การรับชมสื่อโดยไม่มีผู้ใหญ่ช่วยพูดคุยหรืออธิบายบริบท อาจส่งผลต่อการทำความเข้าใจอารมณ์ มุมมอง และค่านิยมที่ปรากฏในเนื้อหา ขณะที่ผู้สูงอายุที่ขาดปฏิสัมพันธ์ทางสังคมอาจใช้ละครแนวตั้งเป็นช่องทางคลายความเหงาหรือเชื่อมโยงกับโลกภายนอกมากขึ้น แต่ก็อาจเผชิญความท้าทายในการแยกแยะข้อมูลบนแพลตฟอร์มดิจิทัล เช่น โฆษณาแฝง เนื้อหาชวนเชื่อ หรือการหลอกลวงออนไลน์
3. การถูกใช้เป็นช่องทางหลอกลวงทางออนไลน์ มิจฉาชีพอาศัยกระแสความนิยมของละครแนวตั้งสร้างโฆษณาและลิงก์ปลอมบนโซเชียลมีเดีย โดยอ้างว่าดูซีรีส์แล้วได้รับเงิน หรือเปิดให้รับชมตอนต่อไปผ่านลิงก์พิเศษ เมื่อคลิกลิงก์ มักถูกหลอกให้กรอกข้อมูลส่วนตัว ข้อมูลทางการเงิน หรือดาวน์โหลดแอปพลิเคชันปลอมที่แฝงมัลแวร์ ก่อนนำข้อมูลไปสวมรอยทำธุรกรรม หรือควบคุมโทรศัพท์จากระยะไกลเพื่อเข้าถึงแอปพลิเคชันธนาคารและโอนเงินออกจากบัญชี
ดังนั้นหลายประเทศที่อุตสาหกรรมละครแนวตั้งเติบโตอย่างรวดเร็วต่างเผชิญคำถามเดียวกันว่า จะกำกับดูแลอย่างไรโดยไม่กระทบต่อการสร้างสรรค์และการเติบโตของอุตสาหกรรมโดย
จีน ในฐานะผู้ผลิตละครแนวตั้งรายใหญ่ของโลก เลือกใช้มาตรการกำกับเนื้อหาอย่างเข้มงวด โดยกำหนดให้ละครทุกเรื่องต้องได้รับอนุญาตก่อนเผยแพร่และระงับเนื้อหาที่เห็นว่าส่งเสริมค่านิยมที่ไม่เหมาะสม สหรัฐ
อเมริกา ไม่ได้มุ่งควบคุมเนื้อหาละครและวิดีโอสั้นโดยตรง ยกเว้นกรณีที่ผิดกฎหมาย แต่ให้ความสำคัญกับการคุ้มครองผู้บริโภค โดยเฉพาะระบบซื้อเหรียญเพื่อปลดล็อกตอนและการต่ออายุสมาชิกแบบอัตโนมัติ ซึ่งอาจ
ทำให้ผู้ใช้ไม่ทราบค่าใช้จ่ายที่แท้จริงหรือถูกเรียกเก็บเงินต่อเนื่องโดยไม่ตั้งใจ (
สำหรับประเทศไทย การใช้แนวทางควบคุมเนื้อหาอย่างเข้มงวดอาจกระทบต่อความคิดสร้างสรรค์และความหลากหลายของสื่อ จึงควรเปิดพื้นที่ให้ผู้ผลิตและกลไกตลาดมีบทบาทในการกำหนดทิศทางของเนื้อหาโดยภาครัฐควรดูแลเฉพาะประเด็นที่มีความเสี่ยงต่อสิทธิและความปลอดภัยของประชาชน เช่น การเผยแพร่สื่อที่มีเนื้อหาล่วงละเมิดทางเพศเด็ก การหลอกลวงผู้บริโภค หรือการส่งเสริมกิจกรรมที่ผิดกฎหมาย
นอกจากนี้ควรส่งเสริมการรู้เท่าทันสื่อ (Media Literacy) โดยเฉพาะในสถานศึกษาที่ควรมีการเรียนรู้เรื่องนี้อย่างจริงจังเพื่อให้ผู้ชมสามารถตั้งคำถามต่อค่านิยม มุมมอง และพฤติกรรมที่สื่อนำเสนอ เช่น แนวคิดเรื่องความสำเร็จความสัมพันธ์ หรือความถูกผิด รวมถึงรู้จักแยกแยะโฆษณาแฝง เนื้อหาชวนเชื่อ และการหลอกลวงออนไลน์
ขณะเดียวกัน ควรสนับสนุนพื้นที่ให้ผู้ชมได้พูดคุยและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเกี่ยวกับสื่อ เช่น ชุมชนออนไลน์หรือกิจกรรมวิจารณ์เนื้อหา เพื่อเปิดโอกาสให้เห็นมุมมองที่หลากหลาย และเข้าใจอิทธิพลของสื่อต่อความคิด และพฤติกรรมของตนเองมากขึ้น