SOCIETY: เอ๊ะ นี่ ‘คำขวัญ’ หรือ ‘ประโยคบอกเล่า’? ชวนถอดรหัสหลักการเขียนคำขวัญ จริงๆ แล้วควรเป็นแบบไหนกันแน่นะ

เมื่อ 13 มกราคม ที่ผ่านมา อนุทิน ชาญวีรกูล ได้มอบคำขวัญเนื่องในโอกาสวันครู ในปีนี้ว่า ‘คนไทยทุกคนเป็นศิษย์มี ‘ครู’ ’ ซึ่งก็ทำเอาชาวเน็ตหลายคนถึงกับอึ้งและแซวกันเล่นๆ ว่า สิ่งนี้เรียกว่าคำขวัญหรือประโยคบอกเล่ากันแน่

แล้วคำขวัญที่ดี ควรหน้าตาเป็นแบบไหน?

โดยทั่วไปแล้ว คำขวัญ คือ ถ้อยคำที่ดีเป็นสิริมงคล บำรุงจิตใจ ให้ข้อคิดในการปฏิบัติ และส่งเสริมกิจการไปในทางที่ดี มักเป็นข้อความกะทัดรัด มีสัมผัสคล้องจอง ทำให้จดจำได้ง่าย

หากจะพูดถึงในเชิงวิชาการ คำขวัญไม่มีข้อกำหนดตายตัวแบบเดียวกับการเขียนเรียงความหรือร้อยแก้ว แต่มีสิ่งที่เรียกว่า ‘กรอบเชิงวัฒนธรรมและการใช้จริง’ กำกับอยู่ค่อนข้างชัด

คำขวัญไม่ได้ถูกบังคับด้วยโครงสร้างตายตัว ไม่มีข้อกำหนดเรื่องจำนวนพยางค์ ฉันทลักษณ์ หรือรูปแบบประโยค จึงสามารถเขียนเป็นร้อยแก้ว ร้อยกรอง หรือประโยคธรรมดาได้ทั้งหมด โดยมีองค์ประกอบสำคัญแค่ 3 ส่วน ได้แก่ ความมุ่งหมายหรือแนวคิด ข้อความหรือเนื้อหา และศิลปะแห่งการใช้ถ้อยคำ

ในหลักสูตรภาษาไทย ม.3 เรื่อง ‘การพัฒนาทักษะการเขียน’ ได้อธิบายหลักหลักการเขียนคำขวัญไว้ดังนี้

• ใช้คำกะทัดรัด สละสลวย และมีสัมผัสคล้องจองกัน
• ใช้คำที่มีความหมายลึกซึ้งกินใจและเป็นไปในด้านดี
• ใช้คำที่ให้ข้อคิดเหมาะสมกับโอกาส
• ใช้ระดับภาษาให้เหมาะสมกับระดับของผู้ให้และผู้รับ

ดังนั้นแม้ไม่มีโครงสร้างตายตัว แต่ในเชิงการใช้จริงและวัฒนธรรมสังคม คำขวัญถูก ‘คาดหวัง’ ให้มีลักษณะบางอย่างร่วมกัน คือต้องสั้น กระชับ และจำง่าย สอดคล้องกับโอกาสและบริบททางสังคม และผู้รับสารต้องรู้สึกว่านี่คือคำขวัญไม่ใช่แค่ประโยคอธิบายข้อเท็จจริง

อย่างไรก็ตาม นักวิชาการด้านการเขียนสร้างสรรค์อย่าง ‘ชะอุ่ม โชติทอง’ ผู้ที่เคยเป็นกรรมการตัดสินการประกวดคำขวัญมาหลายครั้งได้อธิบายคุณลักษณะสำคัญของคำขวัญที่ดีตามกฎเกณฑ์การประกวดไว้ ได้แก่

1 – มีคติหรือข้อคิดชวนให้ผู้อ่านเห็นคล้อยตามโดยใช้เหตุผลและเร้าอารมณ์ให้ผู้อ่านเห็นดีเห็นงาม และปฏิบัติตามในที่สุด

2 – ใช้คำกะทัดรัด สละสลวย มีเสียงสัมผัสคล้องจองกัน อันมีส่วนช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจง่ายและจำได้โดยไม่ได้ตั้งใจ

3 – เรียบเรียงขึ้นเป็นครั้งคราวในโอกาสสำคัญ ให้มีสาระสอดคล้องกับโอกาสนั้นๆ

4 – แสดงข้อคิดหรือปรัชญาในการปฏิบัติงานหรือการดำเนินชีวิต เพื่อใช้เป็นแนวทางในการ ปฏิบัติภารกิจให้บรรลุผลตามเป้าหมาย หรือเป็นแนวทางในการดำเนินชีวิตให้ราบรื่น

5 – มีความประณีตพิถีพิถันในการเลือกสรรถ้อยคำ นำให้สื่อความหมายชัดเจนให้อารมณ์และความรู้สึกซาบซึ้งประทับใจแก่ผู้อ่าน ด้วยการใช้ถ้อยคำที่ลีกซึ้งกินใจและมีน้ำหนัก

ขณะที่ข้อมูลของมหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา ได้ระบุว่าหลักการเขียนคำขวัญไว้ ดังนี้

1 – ใช้ถ้อยคำสั้น กะทัดรัด มีความหมายลึกซึ้ง ใช้คำตั้งแต่ 2 คำขึ้นไป แต่ไม่ควรเกิน 16 คำ แบ่งเป็นวรรคได้ตั้งแต่ 1-4 วรรค

2 – เขียนให้ตรงจุดมุ่งหมาย มีใจความสำคัญเพียงอย่างเดียวว่าจะให้ผู้ฟังคิดหรือปฎิบัติเรื่องอะไร

3 – มีการจัดแบ่งจังหวะของคำที่สม่ำเสมอ จดจำง่าย

4 – มีการเล่นคำ การเล่นเสียงสัมผัส และการใช้คำซ้ำ มีพลังโน้มน้าวใจ

5 – เป็นคำตักเตือนหรือแนะนำให้ปฎิบัติในทางที่ดี

6 – ต้องรู้ว่ากลุ่มผู้ใช้คำขวัญเป็นคนกลุ่มใด หากเป็นคำขวัญสำหรับเด็กต้องเขียนให้ง่ายกว่าคำขวัญผู้ใหญ่

7 – ศึกษาหาความรู้เกี่ยวกับเรื่องที่จะเขียน

และยังกล่าวไว้ว่าการเขียนคำขวัญนั้น สามารถเขียนได้ 3 แบบ ได้แก่

1 – การเขียนแบบคำคล้องจอง คือ การเขียนที่ใช้สระเดียวกัน หรือคำสัมผัสเดียวกัน

2 – การเขียนคำขวัญแบบร้อยกรอง คือ การเขียนคำตามแบบบังคับ ของคำประพันธ์ชนิดนั้นๆ โคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน

3 – การเขียนคำขวัญแบบร้อยแก้ว คือการเขียนที่เรียบเรียงขึ้นอย่างไพเราะ โดยไม่มีข้อบังคับในเรื่องการสัมผัส เอก โท เขียนง่าย

สรุปง่ายๆ ก็คือ คำขวัญไม่ได้ถูกตัดสินด้วยหลักไวยากรณ์อย่างตายตัว แต่ถูกตัดสินด้วย ‘การรับรู้ร่วมของสังคม’ ว่ามันทำหน้าที่ของคำขวัญได้หรือไม่ ถ้อยคำที่ยาว อธิบายเชิงเหตุผลตรงๆ หรือมีลักษณะเป็นข้อความบอกเล่า แม้จะถูกต้องทางภาษาก็อาจไม่ถูกรับรู้ว่าเป็นคำขวัญในเชิงวัฒนธรรมนั่นเอง