5 เรื่องน่ารู้ “ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย” มรดกไทยที่สหรัฐฯ ส่งคืนใน ธ.ค. นี้

เชื่อว่าข่าว “กรมศิลปากร” เตรียมรับโบราณวัตถุอายุกว่าพันปี จากพิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชีย เมืองซานฟรานซิสโก สหรัฐอเมริกา ภายในเดือนธันวาคมนี้ สร้างความยินดีให้กับคนไทยอย่างมาก เพราะนี่คือมรดกไทยในต่างแดนที่จะมีส่วนสำคัญอย่างยิ่งในการอธิบายประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอันเก่าแก่ของผู้คนในพื้นที่ประเทศไทย

โบราณวัตถุที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชียส่งคืนในครั้งนี้ ประกอบด้วย 4 รายการ คือ ประติมากรรมสำริดรูปพระโพธิสัตว์ 3 รายการ และพระพุทธรูป 1 รายการ จัดเป็นประติมากรรมสำริด“กลุ่มประโคนชัย” ซึ่งพิสูจน์ทราบแล้วว่า มาจากโบราณสถานในพื้นที่จังหวัดบุรีรัมย์

โอกาสนี้ “ศิลปวัฒนธรรม”ขอพาทำความรู้จัก “ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย” กันหน่อยว่าคืออะไร มีประวัติเป็นมา และความสำคัญอย่างไร

1. ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย คืออะไร?

ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย เป็นชื่อเรียกประติมากรรมสำริดรูปพระโพธิสัตว์และพระพุทธรูป จากปราสาทเขาปลายบัด 2อำเภอประโคนชัย(อำเภอเฉลิมพระเกียรติในปัจจุบัน) จังหวัดบุรีรัมย์ ถูกลักลอบขุดเมื่อ 60 ปีก่อน แล้วไปโผล่จัดแสดงอยู่ในพิพิธภัณฑ์ชื่อดังทั่วโลก โดยเฉพาะในยุโรปและสหรัฐอเมริกา

เนื่องจากมีจำนวนหลายชิ้น หลายรายการ และสามารถระบุได้ว่ามาจากพื้นที่อำเภอประโคนชัย จึงเรียกโบราณวัตถุกลุ่มนี้ว่า “ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย”

2. ไปอยู่ต่างประเทศได้อย่างไร?

เมื่อราว พ.ศ. 2507 มีขบวนการลักลอบขุดโบราณวัตถุจากปราสาทเขาปลายบัดกับพื้นที่โดยรอบ แล้วขายให้คนรับซื้อ ก่อนที่ นายดักลาส แลตช์ฟอร์ด (Dauglash Latchford) จะส่งออกไปยังต่างประเทศให้ บริษัทSpink and Sonที่กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ

เหตุนี้เอง ประติมากรรมสำริดจำนวนมากจากประโคนชัยจึงไปอยู่ในขบวนการเสนอขายระดับโลก และกระจายไปอยู่ในพิพิธภัณฑ์ชื่อดังทั่วยุโรปและสหรัฐอเมริกา

ต่อมา ข้อมูลที่ นางเอ็มมา ซี บังเกอร์(Emma C. Bunker) เขียนไว้ในหนังสือเกี่ยวกับประติมากรรมชุดนี้และโบราณวัตถุอื่น ๆ อย่างละเอียด กลายเป็นหลักฐานพิสูจน์ว่า มีการขุดพบประติมากรรมเหล่านี้ที่ปราสาทเขาปลายบัด เป็นที่มาของการเรียกคืนสมบัติชาติจากพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ ที่ครอบครองโบราณวัตถุเหล่านี้

3. ลักษณะทั่วไปและความสำคัญ

ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัยส่วนใหญ่เป็นรูปพระโพธิสัตว์และพระพุทธรูป โดยเฉพาะ พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรและพระศรีอาริยเมตไตรยในพุทธศาสนานิกายมหายาน ซึ่งเป็นคติที่ไม่ได้พบทั่วไปในพื้นที่อื่น ๆ ของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และมีรูปแบบเป็นเอกลักษณ์คือ ลักษณะการนุ่งผ้าขององค์ประติมากรรม

ในอดีต นักโบราณคดี-นักประวัติศาสตร์ไทยไม่เคยประเมินค่าประติมากรรมกลุ่มนี้อย่างจริงจัง เพราะมีการลักลอบขุดและส่งไปอยู่ต่างประเทศ จึงไม่สามารถศึกษาหรือประเมินค่าได้ แต่มายอมรับกันภายหลังว่าไปจากปราสาทปลายบัด 2 จังหวัดบุรีรัมย์

นักวิชาการไทยประเมินว่า โบราณวัตถุประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัยมีจำนวนมากกว่า 300 องค์ และทั้งหมดมีอายุอยู่ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 13-14 หรือประมาณ 1,200-1,300 ปีมาแล้ว

4. เป็นของวัฒนธรรมหรืออาณาจักรใด?

มีข้อสันนิษฐานว่า ประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัยอาจเกี่ยวข้องกับ“ศรีจนาศะ”รัฐโบราณแถบอีสานใต้ของไทย มีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองเสมา จังหวัดนครราชสีมา และจัดอยู่ในกลุ่มวัฒนธรรมทวารวดีอย่างไรก็ตาม การพบโบราณวัตถุจำนวนมากฝังดินอยู่ใต้ปราสาทหลังเล็ก ๆ ก็เป็นไปได้ว่า มีการนำมาฝังรวมกันไว้ หรือ “ไม่ได้อยู่ในที่ที่ควรจะอยู่”

ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญนักวิชาการอิสระ ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งข้อสังเกตว่า ศรีจนาศะมีโบราณสถานกลางเมืองเป็น “ศิวลึงค์” ตามคติศาสนาฮินดูแบบไศวนิกาย ไม่ใช่พุทธศาสนามหายาน แต่ยังพบพระพุทธรูปอยู่บ้าง บางชิ้นจึงอาจมาจากเมืองเสมา ถึงอย่างนั้นก็ไม่ได้แปลว่าทั้งหมดมาจากที่นั่น

ศิริพจน์ชี้ว่า ในอดีตอาจเคยมีรัฐมหายานขนาดเล็กแถบนี้ หรืออาจเป็นของจากบ้านเล็กเมืองน้อยที่กระจายอยู่ทั่วที่ราบสูงโคราช หรืออีสานใต้

5. “กลุ่มประโคนชัย” มรดกไทยในต่างแดน

ดร. ทนงศักดิ์ หาญวงษ์หนึ่งในทีม“สำนึก ๓๐๐ องค์” ที่มีบทบาทเรื่องการผลักดันและรณรงค์ให้ทวงคืนโบราณวัตถุประติมากรรมสำริดกลุ่มประโคนชัยคืน ให้ข้อมูลกับ “ศิลปวัฒนธรรม” เพิ่มเติมด้วยว่า ประติมากรรมสำริดพระโพธิสัตว์และพุทธรูป 4 รายการ เป็น “กลุ่มประโคนชัย”4 องค์แรกที่เราได้คืนจากต่างประเทศ แต่ยังมีโบราณวัตถุกลุ่มเดียวกันนี้จัดแสดงอยู่ตามพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ ทั่วโลกอีกไม่น้อยกว่า 46 รายการ รวมกับที่เป็นทรัพย์สินส่วนบุคคล ซึ่งไม่ได้เปิดเผยต่อสาธารณะ

ข้อมูลจาก ดร. ดำรง ลีนานุรักษ์อดีตรองอธิการบดีมหาวิทยาลัยแม่โจ้ ทำให้ทราบว่า ประติมากรรม 4 รายการนี้อยู่ในลิสต์โบราณวัตถุ 32 รายการ ที่ไทยส่งหนังสือแจ้งไปยังรัฐบาลสหรัฐฯ อย่างเป็นทางการตั้งแต่ พ.ศ. 2562 โดยหน่วยสืบสวนเพื่อความมั่นคงแห่งมาตุภูมิ (Homeland Security Investigations : HSI) และอัยการกลางสหรัฐฯ นำขึ้นศาล ขอหมายเรียก และเจรจากับพิพิธภัณฑ์ 7 แห่ง

ความสำเร็จจากการคืน 4 ประติมากรรมสำริด ยังเป็นผลดีต่อการทวงคืนประติมากรรมกลุ่มประโคนชัยอีก 14 รายการจาก 6 พิพิธภัณฑ์ ซึ่งกำลังดำเนินการพิจารณาอยู่ และเพิ่มโอกาสให้ไทยได้รับมรดกชาติกลุ่มนี้คืนเพิ่มในอีกไม่ช้า

ในโอกาสที่ประติมากรรมสำริด 4 รายการเดินทางกลับประเทศไทย นอกจากชาวประโคนชัย (อำเภอเฉลิมพระเกียรติ) และคนไทยทุกคนจะได้เห็นมรดกชาติล้ำค่าที่หายไปนานหลายทศวรรษอีกครั้งแล้ว ยังเป็นโอกาสดีที่เราจะได้ศึกษาทำความเข้าใจโบราณวัตถุกลุ่มนี้อย่างละเอียดจากของจริง อันจะช่วยอธิบายถึงความเจริญของผู้คนในแถบอีสานใต้เมื่อพันกว่าปีก่อนให้ชัดเจนยิ่งขึ้น

ถือเป็นสิ่งบ่งชี้เบื้องต้นว่า แผ่นดินอีสานไม่ได้รกร้างผู้คนหรือไร้วัฒนธรรมอย่างที่เคยเข้าใจ…

อ่านเพิ่มเติม :

• งานหล่อโลหะ “สำริด” ความเป็นเลิศของช่างในที่ราบสูงโคราช เขมรลอกเลียนได้ยาก
• “Golden Boy” รูปพระเจ้าชัยวรมันที่ 6 ประติมากรรมสำริด ศิลปะเขมรแบบพิมาย ที่ไทย (เพิ่ง) ได้คืนจากสหรัฐ!
• ประติมากรรมสำริด “ปราสาทสระกำแพงใหญ่” จังหวัดศรีสะเกษ คู่แฝด Golden Boy?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. พิพิธภัณฑ์ซานฟรานฯ เตรียมส่ง 4 ประติมากรรมสำริด “ประโคนชัย” คืนไทย.29 เมษายน พ.ศ. 2568. จาก https://www.silpa-mag.com/history/article_151809

ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ, มติชนสุดสัปดาห์. พระโพธิสัตว์สำริดจากประโคนชัย บางองค์ก็ไม่ได้ไปอยู่ไกลบ้าน.2 สิงหาคม พ.ศ. 2559. จาก https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_1991

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 11 ธันวาคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : 5 เรื่องน่ารู้ “ประติมากรรมกลุ่มประโคนชัย” มรดกไทยที่สหรัฐฯ ส่งคืนใน ธ.ค. นี้

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com