คุ้มหลวงเจ้าหลวงล้านนา สถานที่ศักดิ์สิทธิ์เมืองเหนือ แต่ “พงศาวดารโยนก” แทบไม่กล่าวถึง?
คุ้มหลวงเจ้าหลวงล้านนา สถานที่ศักดิ์สิทธิ์เมืองเหนือ แต่ “พงศาวดารโยนก” แทบไม่กล่าวถึง?
“พงศาวดารโยนก” เป็นเอกสารประวัติศาสตร์สำคัญว่าด้วยประวัติศาสตร์ล้านนา แต่งขึ้นในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) โดย พระยาประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค) มีการตีพิมพ์ 2 ครั้ง ใน พ.ศ. 2442 และ พ.ศ. 2450
โดม ไกรปกรณ์ อาจารย์ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ เล่าถึงพงศาวดารฉบับนี้ไว้ในบทความ “คุ้มหลวงและเวียงแก้วของเจ้าเชียงใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 5 : เรื่องราวที่ไม่ถูกเล่าถึงในพงศาวดารสยามและร่องรอยที่พบในหลักฐานอื่น” (หน้าจั่ว ฉ. 10 : 2556) ว่า
พระยาประชากิจกรจักร ซึ่งเป็นข้าหลวงสำรวจเขตแดนบริเวณหัวเมืองเงี้ยวทั้งห้า ระหว่าง พ.ศ. 2432-2435 และผู้ช่วยข้าหลวงใหญ่หัวเมืองลาวฝ่ายตะวันออก ได้เรียบเรียงประวัติศาสตร์ล้านนา ไล่มาตั้งแต่สมัยแคว้นโยนก สมัยพระนางจามเทวี การตั้งเมืองของพ่อขุนมังราย ล้านนาสมัยพม่าปกครอง ประวัติตระกูลนายทิพช้าง ต้นตระกูลเจ้าหลวงเชียงใหม่และเจ้าผู้ครองนครลำปาง ลำพูน สมัยรัชกาลที่ 5
พงศาวดารโยนก นับเป็นงานเขียนประวัติศาสตร์ล้านนาเล่มแรกที่ใช้แนวการเขียนประวัติศาสตร์แบบตะวันตก มีการตรวจสอบหลักฐานให้มีความถูกต้องมากสุด และเป็นงานเขียนประวัติศาสตร์ล้านนาชิ้นแรกที่เขียนในแนวประวัติศาสตร์ “ชาติไทย”
แม้พูดถึงประวัติศาสตร์ล้านนา แต่พงศาวดารโยนกกลับพูดถึง “คุ้มหลวง” หรือ “เวียงแก้ว” ที่ประทับของเจ้าหลวงล้านนาน้อยมาก ทั้งที่ถือเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของเมือง เป็นทิศมงคลตามความเชื่อของชาวล้านนา และเป็นทิศที่เปรียบได้กับศีรษะของเมือง
เท่าที่ปรากฏในพงศาวดาร มีการกล่าวถึงคุ้มหลวง (เวียงแก้ว) เพียงสั้นๆ ตอนกล่าวถึงพ่อขุนมังรายสร้างเมืองเชียงใหม่ และมีเพียงเล็กน้อยเมื่อกล่าวถึงการรื้อฟื้นเมืองเชียงใหม่สมัยพระเจ้ากาวิละ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์แรก ทำให้การศึกษารูปแบบสถาปัตยกรรมหรือการตกแต่งคุ้มหลวง (เวียงแก้ว) ของเจ้าหลวงล้านนาองค์ต่างๆ ต้องอาศัยหลักฐานที่เป็นบันทึกของชาวตะวันตก
อ่านเพิ่มเติม : ต่างชาติบันทึก คุ้มหลวง “เจ้าหลวงเชียงใหม่” ยุครัชกาลที่ 5 อลังการเครื่องเรือนยุโรป
ทำไมพงศาวดารโยนก ถึงไม่มีเรื่องราวของคุ้มหลวงเจ้าหลวงล้านนา?
โดมคาดว่า เรื่องนี้มีด้วยกัน 2 ปัจจัยหลัก อ้างอิงจากการศึกษาของนักวิชาการหลายคน
ปัจจัยแรก เป็นความต้องการนำเสนอเรื่องราวประวัติศาสตร์ “ชาติไทย” ภายใต้พระมหากษัตริย์พระองค์เดียว คือ พระมหากษัตริย์สยาม และปกปิดความทันสมัยของเจ้าหลวงล้านนา
งานศึกษาของ วรรษา คชงาม ชี้ว่า พงศาวดารโยนกเป็นงานเขียนทางประวัติศาสตร์ ที่สร้างและถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับพรมแดนของสยามตามระบบภูมิศาสตร์แบบตะวันตก ที่เข้ามาในสยามสมัยรัชกาลที่ 5 ควบคู่ไปกับการสร้างและถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับ “ชาติไทย” ที่ชี้ว่า คนล้านนาเป็นคนไทยเช่นเดียวกับคนสยาม
เช่นเดียวกับงานศึกษาของ เตือนใจ ไชยศิลป์ ที่ระบุว่า รัฐบาลสยามปกครองล้านนาในสมัยรัชกาลที่ 5 ดำเนินไปตามแนวพระราชดำริ ที่จะปกครองดินแดนและคนกลุ่มต่างๆ ให้อยู่ในดินแดนเดียวกัน ภายใต้พระมหากษัตริย์องค์เดียวกัน โดยไม่แบ่งแยกชาติภาษาของผู้คน
เหตุนี้จึงตีความได้ว่า การที่พงศาวดารโยนกแทบไม่กล่าวถึงเรื่องราวเกี่ยวกับคุ้มหลวงเจ้าหลวงล้านนา เป็นความพยายามของชนชั้นนำสยาม ที่ต้องการลดเรื่องราวเกี่ยวกับกษัตริย์ล้านนาให้น้อยลงนั่นเอง
ความพยายามนี้สอดคล้องกับบริบทการสร้าง “รัฐ-ชาติ” ของชนชั้นนำสยาม ที่ต้องการนำเสนอเรื่องราวประวัติศาสตร์ “ชาติไทย” ภายใต้การนำของพระมหากษัตริย์สยาม
เรื่องหนึ่งคือการปกปิด “ความทันสมัย” ของคุ้มหลวง (เวียงแก้ว) ของเจ้าหลวงล้านนา เช่น พระเจ้าอินทวิชยานนท์ ซึ่งสร้างตามแบบสถาปัตยกรรมตะวันตก โดยคิดบนฐานว่า ชนชั้นปกครองสยามสมัยรัชกาลที่ 4-5 พยายามสร้างอัตลักษณ์ของตนในฐานะผู้มีอารยธรรม หรือ “ความศิวิไลซ์” ต่างจากราษฎรใต้ปกครอง และเป็นผู้นำพาสยามสู่ความเจริญก้าวหน้าแบบตะวันตก
ส่วนอีกปัจจัย คือ ความต้องการลบเรื่องราวการสร้าง “อาณานิคมภายใน” ของรัฐบาลสยาม
สุเทพ สุนทรเภสัช และ ธงชัย วินิจจะกูล กล่าวถึงการขยายอำนาจเข้าปกครองดินแดนส่วนที่รัฐบาลสยามสมัยรัชกาลที่ 5 ผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของสยาม โดยชี้ว่า รัฐบาลสยามเข้าไปจัดการดินแดนเหล่านั้น คือ บริเวณภาคเหนือ ภาคอีสาน และภาคใต้ ในรูปแบบเดียวกับที่มหาอำนาจตะวันตกใช้กับประเทศอาณานิคมของตน หรือภาษาวิชาการ คือ รัฐบาลสยามจัดการดินแดนที่ถูกผนวกรวมด้วยระบบ อาณานิคมภายใน (Internal Colonialism)
รัฐบาลกลางจะเข้าไปจัดการท้องถิ่นที่เป็นอาณานิคมตามความต้องการของรัฐบาล โดยลบความสำคัญของสถานที่สำคัญ หรือสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ตามความเชื่อหรือจารีตของคนท้องถิ่น และให้เหตุผลการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ว่า เป็นเรื่องที่รัฐบาลเห็นว่าเหมาะสม
ในกรณีล้านนา จะเห็นลักษณะการใช้ระบบอาณานิคมภายในของรัฐบาลสยามได้จากการเปลี่ยนพื้นที่คุ้มหลวง ซึ่งตามทัศนะของชาวล้านนาถือเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ หรือศูนย์กลางรัฐและจักรวาล ให้เป็นสถานที่ราชการของรัฐบาลกรุงเทพฯ ทั้งที่มีความหมายเชิงบวก เช่น ศาลารัฐบาลมณฑลพายัพ และที่มีความหมายเชิงลบ เช่น เรือนจำ
แม้ว่างานศึกษาของ ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัลย์ จะชี้ว่า การเปลี่ยนแปลงพื้นที่คุ้มหลวง (เวียงแก้ว) เป็นสถานที่ราชการ อาจไม่ใช่เรื่องใหญ่สำหรับเจ้านายเชียงใหม่ช่วงนั้น เนื่องจากความเชื่อและทัศนะที่ให้ความสำคัญต่อความเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ได้เสื่อมคลายไปแล้ว ดังเห็นได้จากพระเจ้าอินทวิชยานนท์ให้รื้อคุ้มหลวงของ พระเจ้ามโหตรประเทศ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ 5 และคุ้มหลวงของ พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ เจ้าหลวงองค์ที่ 6 ถวายวัด รวมถึงการที่พระองค์ให้สร้างคุ้มหลวงของพระองค์ขึ้นใหม่ ตามรูปแบบสถาปัตยกรรมตะวันตก
แต่การเจตนาไม่พูดถึงเรื่องการเปลี่ยนแปลงคุ้มหลวง (เวียงแก้ว) ให้เป็นสถานที่ราชการ ตามนโยบายสร้างอาณานิคมภายในของรัฐบาลสยาม เป็นสิ่งที่ชนชั้นปกครองสยามเลือกและพึงทำ เนื่องจากราษฎรชาวล้านนายังคงมีโลกทัศน์แบบจารีตดั้งเดิม ไม่ได้มีโลกทัศน์เปลี่ยนแปลงไปเช่นเจ้านาย
ชนชั้นปกครองสยามที่ขึ้นไปบริหารราชการในล้านนา เช่น พระยาประชากิจกรจักร ซึ่งเป็นผู้เขียนพงศาวดารโยนก น่าจะตระหนักถึงทัศนะของคนท้องถิ่น ทำให้เลี่ยงที่จะกล่าวถึงการกระทำที่เป็นการลบความศักดิ์สิทธิ์ของคุ้มหลวง (เวียงแก้ว) ในพงศาวดารโยนก
ทั้ง 2 ปัจจัยหลักข้างต้น จึงน่าจะพอตอบคำถามได้ว่า ทำไมพงศาวดารโยนก หลักฐานสำคัญว่าด้วยประวัติศาสตร์เมืองเหนือ ถึงไม่ค่อยมีเรื่องราวของคุ้มหลวงเจ้าหลวงล้านนา
อ่านเพิ่มเติม :
- เหตุใดรัชกาลที่ 5 ตรัสถึงเจ้าดารารัศมีว่า “ฉันผิดไปเสียแล้ว ลูกเขาควรจะเป็นเจ้าฟ้า แต่ฉันลืมตั้งจึงตาย”
- เจ้าดารารัศมี ทรงนำพระอัฐิ “พระเจ้าอินทวิชยานนท์” ไปฝังที่ยอดดอยอินทนนท์จริงหรือ?
- “เจ้าทิพเกษร” เจ้านายเชียงใหม่พระองค์แรก ที่ถวายตัวในรัชกาลที่ 5
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 12 กันยายน 2568
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : คุ้มหลวงเจ้าหลวงล้านนา สถานที่ศักดิ์สิทธิ์เมืองเหนือ แต่ “พงศาวดารโยนก” แทบไม่กล่าวถึง?
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com