“ภาพกาก” งานวาดที่แฝงไว้ในจิตรกรรมไทย ที่ไม่ได้ “กาก” ตามชื่อ

จิตรกรรมฝาผนังภายในพระอุโบสุวัดสุวรรณารามราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร ภาพจาก : ธัชชัย ยอดพิชัย

ภาพกาก งานจิตรกรรมฝาผนังที่ไกลจากคำว่า “กาก”

ถ้าพูดถึงคำว่า “กาก”ในปัจจุบัน คนคงจะนึกถึงสิ่งไม่ดีหรือการกระทำที่ไม่ค่อยได้เรื่องเท่าไหร่ เพราะใช้กับเหตุการณ์ เช่น คนนี้เล่นเกมไม่เก่ง ก็บอกว่าเล่มเกมกาก หรืออีกความหมายตามที่สำนักงานราชบัณฑิตยสภาระบุ คือ“สิ่งที่เหลือเมื่อคั้นหรือคัดเอาส่วนดีออกแล้ว” เช่น กากเพชร, กากมะพร้าว ฯลฯ

แต่ถ้าพูดถึงคำว่า “กาก” ในวงการจิตรกรรมไทย ที่คนคุ้นหูว่า “ภาพกาก” หรือ “รูปกาก” สิ่งนี้กลับเป็นการตวัดวาดที่มีประโยชน์

ภาพกากคืออะไร?

ภาพกาก เป็นภาพที่ปรากฏอยู่ในงานจิตรกรรมฝาผนัง ซึ่งในรูปอาจไม่ได้เกี่ยวข้องกับเนื้อหาของเรื่องที่เสนอ หรือเป็นเพียงตัวประกอบ ไม่ใช่ตัวเด่นของเรื่อง เชื่อว่าเริ่มเผยให้เห็นในในสมัยอยุธยาตอนต้น ในจิตรกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับพุทธศาสนา

ส่วนใหญ่ ภาพกากจะปรากฏคนทั่วไป สามัญชน ชาวบ้าน ทั้งกลุ่มและเดี่ยว เรียกว่า “ตัวกาก” ซึ่งพวกเขาต่างกำลังทำกิจกรรมบางอย่างอยู่ บ้างวาดให้มีลักษณะน่าเกลียดน่ากลัว แทนตัวคนที่หยาบช้า ขณะเดียวกันก็อาจเป็นภาพที่น่าขำขัน

ทั้งนี้ภาพกากอาจวาดสัตว์หรืออมนุษย์ต่าง ๆ ได้ด้วยเช่นกัน

อาจเพราะเหตุนี้จึงทำให้คนเรียกงานวาดเหล่านี้ว่า“ภาพกาก”เพราะเป็นส่วนที่เหลือ เมื่อเขียนงานหลักไปแล้ว

ภาพกากนี้มีประโยชน์อย่างไร

แม้รูปร่างหน้าตาคนในภาพกากอาจไม่น่าอภิรมย์เท่าไหร่นัก แต่กลับสะท้อนให้เห็นถึงอารมณ์ต่าง ๆ ความสมจริงของสังคม ความเป็นไปของผู้คน ไม่ว่าจะด้านประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม ความเชื่อ การละเล่น วิถีชีวิตของชุมชน ซึ่งงานหลักอาจไม่ได้มอบความเป็นจริงให้ได้เท่าภาพกาก

อย่างไรก็ดี ภาพกากนี้อาจไม่ได้ปรากฏอยู่ในทุกงานจิตรกรรมไทย เพราะเป็นสิ่งที่ไม่จำเป็นต้องใส่เข้าไป และหากจิตรกรคนใดจะวาดเขียนลงไป ก็ต้องทำตามกฎว่า ภาพกากที่ปรากฏนั้นต้องไม่ส่งผลต่อเนื้อหาหลักที่ต้องการจะถ่ายทอดนั่นเอง

อ่านเพิ่มเติม :