สิทธิที่อยู่อาศัย สิทธิสิ่งแวดล้อม สิทธิในอาหาร สิทธิความหลากหลายทางเพศ “เป็นไปได้” ในรัฐธรรมนูญใหม่

25 มกราคม 2569 ศูนย์นิติศาสตร์ คณะนิติศาสตร์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ร่วมกับ iLaw จัดเวทีเสวนาชวนมองไปข้างหน้า ออกแบบรัฐธรรมนูญใหม่ที่บรรจุความฝันของผู้คนอันหลากหลาย ที่หอประชุมศรีบูรพา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ โดยมีวงเสวนาชื่อ “ความฝันที่เป็นจริงได้ เพื่อชีวิตใหม่ รัฐธรรมนูญใหม่” มีตัวแทนภาคประชาสังคมหลายองค์กรเข้าร่วม และเล่าถึงความเป็นไปได้ที่จะแก้ปัญหาคุณภาพชีวิตของประชาชนที่กำลังเผชิญอยู่ในกระบวนการจัดทำรัฐธรรมนูญฉบับใหม่

สิทธิที่อยู่อาศัยที่มันคงและเพียงพอ เป็นไปได้

พันธุ์ทิพย์ คำอ่อน เครือข่ายสลัมสี่ภาค กล่าวว่า รัฐธรรมนูญฉบับปี 2560 ถูกร่างจากเผด็จการ คณะรัฐประหารขีดเส้นเลยว่าต้องเป็นอย่างนี้นะ ประชาชนไม่มีส่วนร่วมเลย ตอนทำประชามติปี 2559 พวกเราก็ถูกจับจากการณรงค์ แล้วก็ตัดสิทธิประชาชนที่จะเข้าชื่อเพื่อถอดถอนสส. ประธานศาลฎีกา ประธานศาลรัฐธรรมนูญ หรือองค์กรอิสระ เรื่องสิทธิที่อยู่อาศัยก็ไม่มี

พันธุ์ทิพย์กล่าวว่า พวกเราคนสลัมฝันอยากเห็นรัฐธรรมนูญที่บรรจุเรื่องสิทธิในที่อยู่อาศัย เพราะเป็นปัจจัย 4 ที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ พวกเราอยู่กันในสลัมจริงๆ เราอยู่ในที่อยู่อาศัยที่ไม่มั่นคง แล้วก็ทำให้ประกอบอาชีพไม่มั่นคงด้วย อยู่ในห้องแคบๆ ที่นอน ที่กิน ที่ขี้ก็อยู่ตรงนี้ คนสลัมไม่ได้อยากจะอยู่แบบนั้นก็อยากมีบ้านอยู่ที่มั่นคง แต่ราคาที่มีขายมันก็เป็นไปไม่ได้ เราอยากให้รัฐจัดสรรที่ดินของรัฐให้เป็นที่อยู่อาศัย เช่น บริเวณคลองลาดพร้าว บริเวณคลองเปรมประชากร จัดแล้วสวยงามใช้งบประมาณก็ไม่เยอะ ให้ประชาชนผ่อนจ่าย 30-40 ปีก็ได้ เมื่อลูกหลายเติบโตมาก็จะได้มีบ้านอยู่ที่มั่นคงเป็นรากฐานของชีวิต

รัฐธรรมนูญ 2550 เคยเขียนไว้แบบกลายๆ ว่า รัฐพึงจัดที่อยู่อาศัยให้ประชาชน เราอยากให้รัฐธรรมนูญเขียนว่า รัฐต้องจัดที่อยู่อาศัยที่มั่นคงอย่างเพียงพอให้แก่ประชากร ถ้าเรามีที่อยู่อาศัยที่มั่นคง เราหลับนอนได้เพียงพอ เราก็จะสามารถไปทำงานหาเลี้ยงชีพได้

สิทธิทางธรรมชาติ สิทธิในสิ่งแวดล้อมที่ดี เป็นไปได้

มนูญ วงษ์มะเซาะห์ กรีนพีซ ประเทศไทย กล่าวว่า ในมิติด้านสิ่งแวดล้อม เราเคยใช้สิทธิตามรัฐธรรมนูญ 2550 ในการฟ้องศาลให้ประกาศให้พื้นที่มาบตาพุด จ.ระยอง เป็นเขตมลพิษ จากอุตสาหกรรมเคมีและหลอมเหล็ก เราใช้มาตรา 67 ฟ้องคดี และศาลตัดสินเมื่อปี 2550 ให้เป็นเขตควบคุมมลพิษ และให้หน่วยงานรัฐกับเอกชนยุติการดำเนินการที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพประชาชน แต่สิทธิการอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ปลอดภัย รัฐธรรมนูญฉบับนี้ไม่มีเลย

รัฐธรรมนูญปี 2560 ออกทางด่วนพิเศษให้อุตสาหกรรมยุคใหม่ ภายใต้พ.ร.บ.เขตเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออก หรืออีอีซี ซึ่งสอดคล้องกับยุทธศาสตร์ 20 ปี แล้วทำให้แหล่งควบคุมมลพิษเดิมกลายเป็นเขตมลพิษที่หนักขึ้น แต่เราไม่สามารถใช้กลไกฟ้องศาลได้อีกเพราะรัฐธรรมนูญ 2560 ไม่มีสิทธิที่จะอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ไม่เป็นอันตราย หรือชุมชนไม่อาจส่งเสียงเรียกร้องกับรัฐได้

รัฐธรรมนูญ 2560 ทำให้ทรัพยากรธรรมชาติอยู่ในมือรัฐที่จะกำหนดว่า จะให้ใครเอาไปใช้ก็ได้ แผนแม่บทเรื่องทรัพยากรแร่ ก็เป็นทรัพยากรที่รัฐเปิดให้กลุ่มทุนมารับสัมปทาน เราจะเห็นกลุ่มประชาชนออกมาคัดค้าน เช่น เหมืองแร่โปแต๊สที่นครราชสีมา ซึ่งประชาชนต้องมีหน้าที่เก็บหลักฐานเอง พิสูจน์เองว่ามีมลพิษเกิดขึ้น

ขณะที่เรากำลังเผชิญสภาวะโลกร้อน แผนยุทธศาสตร์ 20 ปี มีแต่เรื่องการเพิ่ม GDP ซึ่งก็มีแต่การเพิ่มการใช้พลังงานฟอสซิล เราจะเห็นแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้า และแผนการรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศก็อยู่ภายใต้ยุทธศาสตร์ 20 ปีฉบับนี้

มนูญกล่าวถึงแนวคิดใหม่ๆ ที่อาจเป็นไปได้ เช่น การกำหนดสิทธิทางธรรมชาติ ให้ชนเผ่าพื้นเมืองเป็นผู้ทรงสิทธิและมีอำนาจตัดสินใจเรื่องสิทธิทางธรรมชาติ ซึ่งรัฐธรรมนูญเอกวาดอร์กำหนดไว้จากการเรียกร้องของกลุ่มชนเผ่า ให้ชุมชนใช้ภูมิปัญญาของชนเผ่ากำหนดเรื่องความหลากหลายทางชีวภาพได้ว่า ใครจะเข้ามาทำอะไรที่กระทบต่อสิ่งแวดล้อมได้หรือไม่

อีกหลักการหนึ่งที่ตัวแทนจากกรีนพีซฝันอย่ากเห็น คือ แนวคิดเรื่องความยุติธรรมระหว่างรุ่น เพื่อปกป้องทรัพยากรธรรมชาติให้คนรุ่นอนาคตมีโอกาสได้ใช้ด้วย มีตัวอย่างที่รัฐธรรมนูญเยอรมันเขียนไว้ว่า รัฐต้องคำนึงถึงคนรุ่นอนาคตในการจัดการทรัพยากรให้เอื้อต่อสุขภาพของคนในอนาคตด้วย เมื่อประเทศเยอมนีจะออกกฎหมายที่กำหนดให้ลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกภายในปี 2030 ศาลรัฐธรรมนูญบอกว่าขัดต่อรัฐธรรมนูญ ที่ต้องคำนึงถึงคนรุ่นต่อไป

สิทธิทำแท้งปลอดภัย สิทธิความหลากหลายทางเพศ เป็นไปได้

ปสุตา ชื้นขจร กลุ่มทำทาง กล่าวว่า พวกเราทำงานเรื่องการทำแท้งปลอดภัย และความเป็นธรรมทางเพศ เรากำลังพูดถึงคนที่ตัดสินใจยุติการตั้งครรภ์ซึ่งเป็นการตัดสินใจเรื่องของตัวเอง แต่รัฐบอกว่า เป็นอาชญากร เป็นความผิดต่อกฎหมาย กฎหมายมองว่าการทำแท้งต้องได้รับอนุญาตจากรัฐก่อน ศาลรัฐธรรมนูญเคยตัดสินแล้วเรื่องมาตรา 301 ความผิดฐานทำแท้งแล้ว แต่องคาพยพของรัฐธรรมนูญก็ยังกำหนดให้การทำแท้งเป็นของฝ่ายหญิงเพียงฝ่ายเดียว ทั้งที่การตั้งครรภ์ไม่ได้เกิดขึ้นโดยฝ่ายเดียวได้

รัฐธรรมนูญฉบับนี้เขียนไว้เพียงแค่ ชายและหญิงมีสิทธิเท่าเทียมกัน แต่ไม่ได้พูดถึงเพศอื่น ซึ่งขณะจัดทำก็มีความพยายามที่เสนอให้เขียนรับรองสิทธิสตรี แต่ประธานไม่ต้องการใส่เพราะเห็นว่าครอบคลุมอยู่แล้ว ไม่อยากให้เปลืองคำ การเขียนให้ครอบคลุมความหลากหลายทางเพศก็เป็นความฝันอย่างหนึ่งที่อยากเห็น ซึ่งเรื่องนี้มีคนเสนอแล้ว แต่ก็มีคนคัดค้านว่าการรับรองเพศอื่นอาจกระทบทำให้กองทัพอ่อนแอ

ในความฝันที่อยากมีรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ คือ รัฐธรรมนูญที่ยืนยันสิทธิการทำแท้งอย่างปลอดภัย ให้คนได้รับประกันสิทธิในการรับบริการสุขภาพอย่างปลอดภัย โดยมีกฎหมายแม่ที่เข้าใจ รัฐธรรมนูญฝรั่งเศสบอกว่า การเข้าถึงการทำแท้งปลอดภัยเป็นสิทธิของทุกคน ตัวอย่างของประเทศฝรั่งเศส เมื่อมีกฎหมายแม่รับรองเรื่องนี้แล้ว องคาพยพต่างๆ ก็เข้าใจ และคนเข้าถึงบริการสุขภาพได้ เราคิดว่าคนทุกคนที่อยู่ในผืนแผ่นดินไทยก็ควรเข้าถึงบริการสุขภาพพื้นฐานได้ ควรรับรองโดยรัฐธรรมนูญ ไม่ใช่มองว่าการตัดสินใจของเรานั้นเป็นอาชญากร

สิทธิในอาหาร สิทธิกำกับทุนผูกขาด เป็นไปได้

วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ มูลนิธิชีววิถี กล่าวว่า รัฐธรรมนูญปี 2560 เป็นฉบับที่เลวร้ายที่สุดในยุคที่เราเติบโตมา ช่วงปี 2540 เรามีความหวังมาก ประเทศไทยถูกจับตาว่าจะเป็นเสือตัวที่ 5 ของเอเชีย แต่ตอนนี้เราเห็นทิศทางไปตรงกันข้าม เราเป็นแมวป่วย ความหวังที่เราเห็นมันเริ่มเสื่อมถอย หรือมันล่มสลายไปช้าๆ

ตอนปี 2548 ดัชนีความโปร่งใสของประเทศไทยอยู่ที่อันดับ 59 ของโลก แต่ในช่วง 3 ปีล่าสุด เราอยู่ที่ 107 ของโลก เป็นอะไรที่แย่มากๆ คนเชียงใหม่ก็เจอฝุ่นพิษในช่วง 10 ปีมานี้ แล้วมันก็ลามมาถึงกรุงเทพ แล้วตัวปัญหาใหญ่เราก็ทำอะไรเขาไม่ได้ เราจะไปฟ้องร้องเขาก็ไม่ได้เพราะสิทธิของเราถูกตัดออกไปจากรัฐธรรมนูญ 2560 เราเจอปัญหาน้ำปนเปื้อนพิษไปหมด ในน้ำก็มีแต่ปลาหมอคางดำ รู้ทั้งรู้ว่าใครเอามาแต่ก็ทำอะไรเขาไม่ได้ เราเจอการผูกขาดทางเศรษฐกิจที่ใครๆ ก็เห็น แต่ทำอะไรเขาไม่ได้ ชาวบ้านที่ลุกขึ้นมาต่อสู้เพราะหมดทางเลือก ก็โดนคดีปิดปาก ในรอบสิบกว่าปีมานี้โดนกัน 400 กว่าคน ซึ่ง 30-40% เป็นคดีเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม

หลักคิดของรัฐธรรมนูญ 2560 คือ การลดบทบาทของประชาชนที่จะมีส่วนร่วมในการพัฒนาแล้วรวมศูนย์อำนาจไปสู่ในมือของราชการ และไปส่งเสริมบทบาทเอกชน ลดการกำกับบริษัทขนาดใหญ่ ตามรัฐธรรมนูญ 2550 กำหนดกรอบว่าการทำความตกลงสนธิสัญญากับต่างประเทศต้องเอาเรื่องผ่านสภา ต้องมีกระบวนการรับฟังความคิดเห็นจากประชาชน เรื่องเหล่านี้ถูกตัดออกหมดในฉบับนี้ และตัดเรื่องที่บอกว่าจะต้องเยียวยาผู้ได้รับความเสียหายอย่างเป็นธรรมออกด้วย เปลี่ยนเป็นเยียวยา “เท่าที่จำเป็น”

ในการประชุมสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ เห็นว่า เราต้องกำหนดสิทธิในอาหาร อธิปไตยทางอาหาร หรือ Rights to Food ตอนที่เนื้อหมูราคาแพงมาก บริษัทก็เลิกส่งออกไปต่างประเทศ ตอนที่อาหารขาดแคลนอินเดียก็ประกาศเลิกส่งออกอาหาร เพราะบริษัทเหล่านี้คิดแค่ทำกำไร ประเทศญี่ปุ่น อินเดีย และอีกกว่า 40 ประเทศกำหนดเรื่องสิทธิทางอาหารไว้ในรัฐธรรมนูญ