ต่างชาติบันทึก คุ้มหลวง “เจ้าหลวงเชียงใหม่” ยุครัชกาลที่ 5 อลังการเครื่องเรือนยุโรป

ต่างชาติบันทึก คุ้มหลวงเจ้าหลวงเชียงใหม่ สมัยรัชกาลที่ 5 อลังการเครื่องเรือนยุโรป

ย้อนไปรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เชียงใหม่มีสถานะเป็นประเทศราชของสยาม ผู้ครองเชียงใหม่คือ “เจ้าหลวงเชียงใหม่” ซึ่งพำนักอยู่ที่คุ้มหลวง

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายเรื่อง “คุ้มหลวง” ว่า “คุ้ม” เป็นภาษาไทยเหนือ ตรงกับภาษาไทยกลางว่า “วัง”

คำว่า “คุ้มหลวง” จึงหมายถึงวังหลวงหรือวังที่ประทับของเจ้าผู้ครองเมือง

อย่างไรก็ดี วรชาติ มีชูบท ผู้เชี่ยวชาญประวัติศาสตร์ราชสำนัก บอกว่า ที่ประทับของเจ้าผู้ครองเมืองเชียงใหม่ไม่ได้เรียกว่าคุ้มหลวง แต่เรียกว่า “เวียงแก้ว”

ที่เรียกเช่นนี้สันนิษฐานว่า มาจากการที่ชาวเชียงใหม่เรียกที่พำนักของท้าวพระยารามัญ ผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่ ช่วงที่เชียงใหม่อยู่ใต้การปกครองของพม่าว่า “เวียงหน้าคุ้มแก้ว” ต่อมาอาจกร่อนเหลือเพียง “เวียงแก้ว”

ทำเลของคุ้มหลวงเจ้าหลวงเชียงใหม่อยู่ทางทิศเหนือของเมือง ซึ่งเป็นทิศมงคลตามความเชื่อของชาวล้านนา เป็นทิศที่เปรียบได้กับศีรษะของเมือง ทำให้เป็นที่ตั้งของสถานที่สำคัญ ได้แก่ คุ้มและหอคำ (เรือนที่อยู่ของเจ้าหลวงเชียงใหม่ในบริเวณคุ้มหลวง)

ช่วงรัชกาลที่ 4-5 เชียงใหม่มีเจ้าหลวงปกครอง คือ พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ 6 (พ.ศ. 2399-2413) พระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ 7 (พ.ศ. 2416-2440) พระบิดาของเจ้าดารารัศมี พระราชชายา ในรัชกาลที่ 5 และ เจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ 8 (พ.ศ. 2444-2452 เป็นเจ้าครองเมืองเชียงใหม่องค์แรกหลังเปลี่ยนการปกครองเป็นรูปแบบมณฑลเทศาภิบาล)

อ่านเพิ่มเติม : คุ้มหลวงเจ้าหลวงล้านนา สถานที่ศักดิ์สิทธิ์เมืองเหนือ แต่ “พงศาวดารโยนก” แทบไม่กล่าวถึง?

คุ้มหลวงซึ่งเป็นที่ประทับของเจ้าหลวงเชียงใหม่ยุคนั้น ปรากฏในบันทึกของชาวต่างชาติหลายคน

อย่าง คาร์ล บอค นักธรรมชาติวิทยาชาวนอร์เวย์ กล่าวถึงคุ้มหลวงของ พระเจ้าอินทวิชยานนท์ ว่า คุ้มหลวงของพระองค์ตั้งอยู่บริเวณกลางเมือง มีกำแพงสูงล้อมรอบ ตัวคุ้มเป็นสถาปัตยกรรมแบบจีนผสมกับไทยเหนือ ด้านหน้าของคุ้มมีห้องยาว เปิดโล่ง บางส่วนตกแต่งด้วยเครื่องเรือนแบบยุโรป

เซอร์เออร์เนส ซาโทว เอกอัครราชทูตอังกฤษประจำสยาม กล่าวถึงคุ้มหลวงของพระเจ้าอินทวิชยานนท์ว่า มีสถาปัตยกรรมแบบยุโรป เฟอร์นิเจอร์ภายในคุ้มก็เป็นของยุโรป พื้นปูด้วยพรมหรูหราจากบรัสเซลส์

ภายในคุ้มหลวงยังมีของสะสมของเจ้าหลวง เช่น กล่องทองคำ เครื่องเขิน มงกุฎที่เจ้าหลวงได้รับพระราชทานจากพระมหากษัตริย์สยาม จัดไว้เป็นหมวดหมู่ในตู้ติดกระจกที่อยู่หลังห้อง

ส่วน ศาสนาจารย์เดเนียล แมคกิลวารี หมอสอนศาสนาชาวอเมริกัน ก็เล่าถึงคุ้มหลวงของพระเจ้าอินทวิชยานนท์ใกล้เคียงกับบันทึกของบอคและซาโทว คือ คุ้มหลวงเจ้าหลวงเชียงใหม่ก่อด้วยอิฐ ในท้องพระโรงมีหน้าต่างกระจก และเครื่องประดับต่างๆ ที่มาจากต่างประเทศ

ขณะที่คุ้มหลวงของเจ้าหลวงอินทวิชยานนท์มีรูปแบบสถาปัตยกรรมตะวันตก แต่คุ้มของเจ้านายองค์อื่นๆ ยังคงเป็นสถาปัตยกรรมแบบล้านนา

เห็นได้จากที่ ปิแอร์ โอร์ต ชาวเบลเยียมซึ่งเป็นผู้ช่วยที่ปรึกษาทางกฎหมายของรัฐบาลสยาม เล่าถึงคุ้มของ เจ้าราชวงษ์สุริยะ (ภายหลังเป็นเจ้าอุปราชล้านนา และขึ้นครองเชียงใหม่ต่อจากพระเจ้าอินทวิชยานนท์) ว่า เป็นคุ้มที่สร้างด้วยไม้

ทั้งยังบอกด้วยว่า แม้คุ้มหลวงของพระเจ้าอินทวิชยานนท์จะสร้างได้เพียง 30 กว่าปี แต่กลับดูทรุดโทรมและไม่ค่อยได้รับการดูแล

นอกจากชาวต่างชาติจะบันทึกสิ่งที่ได้เห็นในบริเวณคุ้มหลวงของเจ้าหลวงเชียงใหม่แล้ว ก็ยังมีคำบอกเล่าของชาวบ้านถึงความยิ่งใหญ่ของคุ้มหลวงด้วยเช่นกัน

ช่วงที่เจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ครองเมืองเชียงใหม่ บริเวณคุ้มเจ้าเชียงใหม่เป็นชุมชนที่ประกอบด้วยเรือนเจ้านายหลังใหญ่ เรือนคนใช้ เรือนช่างฟ้อน โรงช้าง โรงม้า ยุ้งฉาง ฯลฯ

สมาชิกชุมชนประกอบด้วยเจ้านายที่เป็นเจ้าของคุ้ม และเชื้อสายของเจ้านายองค์นั้นๆ ตลอดจนข้าทาสบริวาร เจ้าหลวงจะปกครองดูแลเลี้ยงดูคนในคุ้ม เช่น ทำอาหารหม้อใหญ่แบ่งกันกินทั้งคุ้ม มีการตักอาหารใส่ถ้วยไปแจกจ่ายให้ชาวบ้านที่ตั้งบ้านเรือนอยู่ละแวกใกล้เคียงกับคุ้ม

ในบางโอกาส เจ้าหลวงจะอนุญาตให้ชาวบ้านที่ตั้งบ้านเรือนอยู่บริเวณคุ้มหรือละแวกใกล้เคียง เข้ามาดูละครหรือการฟ้อนรำที่จัดแสดงภายในคุ้มอีกด้วย

คุ้มหลวงของเจ้าผู้ครองเมืองเชียงใหม่ยุครัชกาลที่ 5 จึงเป็นการรับเอาวัฒนธรรมแบบตะวันตกเข้ามาผสานกับความเป็นท้องถิ่น โดยยังคงวิถีชีวิตแบบดั้งเดิมไว้ได้อย่างกลมกลืน

อ่านเพิ่มเติม :

• “เจ้าดารารัศมี” เจ้าหญิงนครเชียงใหม่ ถวายตัวในรัชกาลที่ 5 กับชีวิตใน “ราชสำนักสยาม”
• เมื่อจีนเต็งสร้างคุ้มให้เจ้าหลวงเชียงใหม่ เผยสัมพันธ์เชิงผลประโยชน์ในเจ้าภาษีนายอากร
• เจ้าเวียงชื่น เจ้าหญิงเมืองแพร่ ผู้ใช้ยาพิษปลิดชีพตนเซ่น “กบฏเงี้ยวเมืองแพร่” !

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

โดม ไกรปกรณ์. “คุ้มหลวงและเวียงแก้วของเจ้าเชียงใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 5 : เรื่องราวที่ไม่ถูกเล่าถึงในพงศาวดารสยามและร่องรอยที่พบในหลักฐานอื่น”. หน้าจั่ว ฉ. 10 : 2556

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 10 กันยายน 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ต่างชาติบันทึก คุ้มหลวง “เจ้าหลวงเชียงใหม่” ยุครัชกาลที่ 5 อลังการเครื่องเรือนยุโรป

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com