“พระพุทธเจ้าหลวง” มาจากไหน? ทำไมนิยมใช้พระนามนี้สื่อถึงรัชกาลที่ 5

พระพุทธเจ้าหลวง มาจากไหน? ทำไมนิยมใช้พระนามนี้สื่อถึงรัชกาลที่ 5

เมื่อเอ่ยถึงคำว่า “พระพุทธเจ้าหลวง” เรามักจะเข้าใจตรงกันว่าหมายถึง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เป็นหนึ่งในหลายพระนามสำหรับเรียกขานพระองค์

แต่ทำไมเราจึงเรียกพระองค์ว่า “พระพุทธเจ้า”แล้วต่อท้ายด้วย “หลวง”นามนี้เกี่ยวข้องสัมพันธ์กับสมเด็จพระปิยมหาราชของปวงชนชาวไทยอย่างไร คำว่า พระพุทธเจ้าหลวง มาจากไหน หรือใช้ยังไงกันแน่?

สมาคมครูแห่งประเทศไทยอธิบายว่า พระพุทธเจ้าหลวงแปลว่า ผู้เป็นใหญ่ดังพระพุทธเจ้า เป็นคำที่พสกนิกรใช้เมื่อกล่าวถึงพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วยความเคารพสูงสุด เสมอองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ส่วนพระราชสมัญญาว่า สมเด็จพระปิยมหาราชแปลว่า พระเจ้าแผ่นดินผู้ยิ่งใหญ่ซึ่งเป็นที่รักยิ่งของประชาชน (ปิย-แปลว่า ที่รัก) เป็นพระราชสมัญญาที่ประชาชนทูลเกล้าฯ ถวาย เพื่อแสดงถึงความรักและบูชาสูงสุดต่อพระองค์

กรกิจ ดิษฐาน นักวิชาการด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมตะวันออก เผยว่า ที่จริงแล้ว พระพุทธเจ้าหลวงเป็นคำที่ใช้เรียกพระเจ้าแผ่นดินที่สวรรคตไปในรัชกาลก่อนหน้า ไม่ได้หมายถึงเฉพาะแต่เพียงรัชกาลที่ 5 เท่านั้น

ตัวอย่าง แผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ก็เรียกพระเจ้าแผ่นดินอยุธยาพระองค์ก่อนด้วยคำข้างต้น และหมายถึงสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ดังปรากฏในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติ “พระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง”

คติดังกล่าวไม่ซับซ้อน เป็นการยกให้พระมหากษัตริย์หรือพระเจ้าแผ่นดินเสมอพระพุทธเจ้า

ดังมีคำเรียกพระราชโอรสที่ประสูติแต่พระอัครมเหสี คือ หน่อพุทธางกูรหมายถึง “หน่อ” พระพุทธเจ้า หรือพระโพธิ์สัตว์ ผู้ที่จะกลายเป็นพระพุทธเจ้า (ในอนาคต)

เมื่อพระเจ้าแผ่นดิน (พระพุทธเจ้า) สวรรคต แล้วหน่อพระพุทธเจ้า (พระโพธิสัตว์) สืบราชสมบัติต่อ พระเจ้าแผ่นดินองค์ก่อนจึงกลายเป็น “พระพุทธเจ้าหลวง” เพิ่ม หลวง (ใหญ่) เพื่อสื่อว่า ใหญ่กว่า พระเจ้าแผ่นดินองค์ปัจจุบัน

พระนามพระเจ้าแผ่นดินอยุธยาหลายพระองค์อย่าง “สมเด็จพระสรรเพชญ์”ก็เป็นหนึ่งในพระนามของพระพุทธเจ้า มาจาก พระสัพพัญญูหมายถึง ผู้รู้ทั่ว, ผู้รู้ทุกสิ่งทุกอย่าง เหมือน พุทธ ซึ่งแปลว่า ผู้ตรัสรู้, ผู้ตื่นแล้ว, ผู้เบิกบานแล้ว

เราจึงพบการใช้คำว่า นฤพาน(นิพพาน) เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเสด็จสวรรคตด้วย

เมื่อถึงสมัยรัตนโกสินทร์ ภายหลังพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 เสด็จสวรรคต คนในรัชกาลที่ 3 ก็เรียกพระเจ้าแผ่นดินองค์ก่อนว่า “พระพุทธเจ้าหลวง”ดังสุนทรภู่รำพึงถึงรัชกาลที่ 2 ว่า “ถึงสามโคกโศกถวิลถึงปิ่นเกล้า พระพุทธเจ้าหลวงบำรุงซึ่งกรุงศรี”

นอกจากพระเจ้าแผ่นดินแล้ว กรมพระราชวังบวรฯ หรือวังหน้าบางพระองค์ ก็เคยถูกเรียกด้วยชื่อนี้ เช่น สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท วังหน้าในรัชกาลที่ 1

คติพระพุทธเจ้าหลวงยังใช้สืบมาถึงสมัยรัชกาลที่ 6 ที่เรียกรัชกาลที่ 5 ว่าพระพุทธเจ้าหลวงเช่นกัน

แต่ช่วงเวลานั้นเกิดความเปลี่ยนแปลงในคตินิยม มักเรียกพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ก่อนว่า “พระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศ” คำว่า “พระพุทธเจ้าหลวง” จึงหมายถึงรัชกาลที่ 5 เป็นหลักตั้งแต่นั้นมา

อ่านเพิ่มเติม :

• “สามัญพระนาม” ของพระเจ้าแผ่นดินไทยรัชกาลที่ 1-9 ทรงมีพระนามว่าอะไรบ้าง?
• คติ “พระจักรพรรดิราช” ที่แฝงอยู่ในพระนาม “พระราชโอรส” ในรัชกาลที่ 5
• ทำไม “พระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ” ทรงมีพระนามว่า “พระบรมโกศ”?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2567

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “พระพุทธเจ้าหลวง” มาจากไหน? ทำไมนิยมใช้พระนามนี้สื่อถึงรัชกาลที่ 5

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com