‘เล่าเง็กเล่าชุน’ ‘วิถีชีวิตและวัฒนธรรมงิ้วที่ยังคงอยู่

"คุณอาจรู้จักงิ้วจากในหนัง ในละคร ในหนังสือ รู้ว่าแต่งตัวแบบนี้ แต่งหน้าแบบนี้เรียกว่างิ้ว แต่นั่นไม่เพียงพอให้คุณรู้ว่างิ้วคืออะไร เพราะอย่างนั้นคุณต้องมาดู เหมือนกับคนที่ไม่รู้จักกัน ก็ไม่อาจรักกันได้"

แสงอาทิตย์คล้อยบ่าย ต้นเดือนสิงหาคม งานงิ้วประจำปีของชุมชนเล็ก ๆ ในอำเภอท่าเรือ จังหวัดอยุธยา ซึ่งทำการแสดงโดยคณะ “เล่าเง็กเล่าชุน” ถูกตระเตรียมขึ้นตามกำหนดการ บริเวณพื้นที่หน้าศาลเจ้าพ่อเสือปรากฏเวทีประดับสีสันและลวดลายที่บ่งบอกถึงวัฒนธรรมจีน นักแสดงบางคนแต่งหน้าเสร็จแล้ว บางคนนั่งกินขนมบัวลอยไข่หวานจากแม่ค้าที่มาตั้งร้านรอผู้คนที่จะมาชมการแสดงงิ้วในค่ำคืนนี้ บรรยากาศรายรอบให้ความรู้สึกผ่อนคลายค่อนไปทางเงียบสงบ กระทั่งแสงสุดท้ายของวันเริ่มโรยแรง เสียงดนตรีอันเป็นเอกลักษณ์ก็บรรเลงขึ้น ประหนึ่งคำเชิญชวนบอกกล่าว ว่าอีกไม่นานม่านงิ้วจะถูกเปิด และการแสดงจะเริ่มต้น

‘พี่เก้า’ วิชัย วทัญญูตากวิน คือหนึ่งในผู้ดูแลของคณะเล่าเง็กเล่าชุน ซึ่งปัจจุบันสืบต่อกันมาเป็นรุ่นที่ห้า พี่เก้าเล่าว่าเป็นเช่นเดียวกับคณะงิ้วอื่น ๆ จุดเริ่มต้นของคณะเล่าเง็กเล่าชุนนั้นมาจากชาวจีน ผู้อพยพมาตั้งรกรากในประเทศไทย สมัยก่อนการแสดงของคณะจะเป็นแบบแห่เรือ กล่าวคือล่องเรือไปแสดงตามสถานที่ต่าง ๆ ถึงที่หมายก็ล้อมวิกแสดงกันตรงนั้น

“เล่าต่อกันมาว่า หลังจากหัวหน้าคณะรุ่นแรกเสียชีวิต มรดกก็ถูกแบ่งให้สามพี่น้องผู้เป็นทายาท ลูกคนรองได้กระถางธูป และต่อมาก็สร้างโรงงิ้วของตัวเองขึ้น โดยหีบหรือลังเก็บของในคณะจะเป็นสีเขียว จนได้รับฉายาว่า ‘แชลั่ง’ แปลว่าลังเขียว ไม่ว่าจะเป็นกล่องวัสดุ กล่องเสื้อผ้า กล่องอุปกรณ์อื่น ๆ ทั้งหมดจะถูกทาด้วยสีเขียวมาจนถึงปัจจุบัน ต่างจากคณะอื่นที่ใช้สีแดงตามวัฒนธรรมความเชื่อของคนจีน”

อย่างที่ทุกคนทราบ ยุคสมัยที่งิ้วได้รับความนิยมสูงสุดนั้นผ่านพ้นไปแล้ว จากอดีตอันรุ่งเรืองที่สองฟากฝั่งถนนเยาวราช ตลอดจนถนนเจริญกรุงเคยเรียงรายด้วยโรงงิ้ว “ไม่มีใครอยากทิ้งหรอก แต่ต้องยอมรับว่ามันร่อยหรอลง” พี่เก้ากล่าวในช่วงตอนหนึ่งระหว่างบทสนทนา

ทุกวันนี้ดูงิ้วได้ที่ไหนบ้าง เฉพาะงานที่จัดขึ้นที่ศาลเจ้าหรือเปล่า
เจตนารมณ์หลักของการแสดงงิ้วมีอยู่สามอย่าง คือหนึ่ง งานประจำปี สอง งานศาลเจ้า วันเกิดเทพเจ้าองค์นั้นองค์นี้ และสาม งานแก้บน ถ้าถามว่าดูงิ้วได้ที่ไหน ก็ตามหน้าศาลเจ้า หรือเทศกาลกินเจ นอกจากนี้กระทรวงวัฒนธรรมก็จะมีการแสดงงิ้วตามหอประชุม เช่น สมาคมแต้จิ๋วแห่งประเทศไทย หรือศูนย์วัฒนธรรมไทย-จีน ปีละครั้งสองครั้ง แต่จัดแบบอลังการเลย

วิถีชีวิตของนักแสดงงิ้วในปัจจุบันเป็นอย่างไร ใช้ชีวิตอยู่กับคณะเลยไหม
ถ้าไม่มีงานแสดง เราก็ต้องแยกย้ายบ้านใครบ้านมัน คนที่มีน้อยก็อาจไปเช่าห้องอยู่กับเพื่อนในคณะ แต่ถ้ามีงานแสดง เราก็จะกลับมารวมตัวกัน

การมาอยู่ประจำกับคณะ กินนอนด้วยกันตลอดทั้งปี เป็นเรื่องของสมัยก่อน แต่สมัยนี้ไม่ใช่ ยิ่งหลังจากที่เราโดนพักไปเพราะโควิด ถามว่าโควิดทำอะไรให้เรา บางงานจะมีคนรุ่นใหม่ที่รับหน้าที่ดูแลศาลเจ้ามาจากคนรุ่นก่อน เขาก็ถือโอกาสไม่จ้างแล้ว บางงานจากเคยจ้างงิ้ว ก็เปลี่ยนเป็นการฉายหนังหน้าศาลเจ้า พอมีโควิด งิ้วเล่นไม่ได้ สองปีสามปีผ่านไป พอปีที่สี่ก็ไม่ต้องเล่นแล้ว เป็นสิ่งที่สะเทือนวงการงิ้ว และกลายเป็นช่องโหว่ระหว่างการทำงาน บางครั้งการที่ต้องหยุดเล่นงิ้วทำให้บางคนไม่สามารถเดินบนเส้นทางนี้ได้อย่างต่อเนื่อง

ก่อนแสดงมีการเตรียมตัวอย่างไร มีการซ้อมไหม งิ้วมีผู้กำกับหรือเปล่า
ถ้าเป็นสมัยก่อนจะมีครูมาสอน เราจะจ้างครูมาสอนวิชาบุ๋นวิชาบู๊ ขับร้อง ร่ายรำ แต่ทุกวันนี้ผู้ที่เป็นครูงิ้วเลือนหายไปตามกาลเวลา ปัจจุบันเราใช้วิธีการเปิดซีดีเพื่อเทียบเลียนเสียง ฝึกฝนด้วยตัวเอง บางคนฝึกฝนจนเก่งแล้วก็ถ่ายทอดต่อไป ส่วนการซ้อมนั้นมีแน่นอน นัดแนะการแสดงต่าง ๆ

ห้าชั่วอายุคนเป็นเวลาที่นานมาก อยากให้ช่วยเล่าถึงบรรยากาศการแสดงและการชมงิ้วในอดีต หรือเรื่องราวในความทรงจำเกี่ยวกับการแสดงงิ้วให้พวกเราฟังหน่อย
ย้อนกลับไปราวห้าสิบปีก่อน ตอนนั้นจะมีงิ้ววิก เป็นโรงละครใหญ่ที่สร้างขึ้นถาวร ถือเป็นยุคทองของงิ้ว ทำการแสดงสองรอบต่อวัน ต้องต่อแถวซื้อตั๋วเข้าไปดู สมัยก่อนไม่มีทีวี ไม่มีโซเชียลมีเดีย ศิลปินงิ้วก็เหมือนดาราคนหนึ่ง

ต่อจากงิ้ววิก คือยุคของงิ้วเร่ เป็นการเดินทางไปแสดงตามสถานที่ต่าง ๆ ซึ่งสมัยก่อนเราได้รับการต้อนรับที่ดีมาก สมัยนั้นการเดินทางยังไม่ใช่เรื่องง่าย บางคนกลับไปท้องถิ่นก็เพื่อไปดูงิ้ว มันจึงเป็นอะไรที่คึกคักมาก เป็นมหรสพที่ผู้คนรอคอย เหมือนเรานำพาความเป็นสิริมงคล นำพาแสงสีเสียงเข้าไปในพื้นที่

การแสดงงิ้วของคณะเล่าเง็กเล่าชุน มีความเปลี่ยนแปลงไปจากอดีตบ้างไหม
ทุกอย่างร่อยหรอไปตามกาลเวลา อย่างเคยมีคนดูเยอะ ทุกวันนี้คนรุ่นนั้นก็เสียชีวิตไป คนรุ่นลูกรุ่นหลานก็รับสืบทอดน้อยลงเรื่อย ๆ ส่วนเรื่องของนักแสดง แน่นอนว่าไม่มีใครรับช่วง คิดเป็นเปอร์เซ็นต์จากเมื่อก่อนเต็มร้อย ตอนนี้น่าจะเหลือสี่สิบ จากเคยมีนักแสดงไม่ต่ำกว่าห้าสิบคน ตอนนี้น่าจะเหลือสักยี่สิบคน ไม่มีใครอยากทิ้งหรอก แต่ต้องยอมรับว่ามันร่อยหรอลง นอกจากไม่มีใครสืบทอดแล้ว อีกส่วนหนึ่งก็เพราะงิ้วไม่ใช่วัฒนธรรมของเราโดยตรง

ที่กรุงเทพฯ ยังพอมีกลุ่มคนดูงิ้วอยู่ กลุ่มคนรวยที่ไม่รู้จะไปไหนก็ดูงิ้ว หน้าเทศกาลหรืองานแสดงในกรุงเทพฯ เขาก็จะตามดูกัน อย่างเทศกาลกินเจ คุณจะเห็นเลยว่าความคึกคักของการดูงิ้วนั้นเป็นยังไง บรรยากาศจะไม่ใช่แบบนี้ อย่างที่เห็นวันนี้คืองานประจำปี งานกราบไหว้เจ้าพ่อเจ้าแม่ ของใคร ที่ไหน กี่วัน ก็ตามพลังศรัทธา พลังศรัทธาในที่นี้ก็คือเงินนั่นแหละ

สำหรับคณะงิ้ว ยุคสมัยที่เปลี่ยนไปมีผลในทางบวกบ้างไหม
พอมีโซเชียลเน็ตเวิร์กก็ช่วยได้ส่วนหนึ่ง ยูทูป เฟซบุ๊ก ก็จะมีคนถ่ายทอดการแสดงไว้ในนั้น คนที่อยู่บ้านก็จะได้ดู ถึงแม้เขาไม่ได้มาดูหน้าเวที แต่เขาก็ยังดูเราได้ เขายังจำชื่อเราได้ เขายังเห็นเราอยู่บ่อย ๆ แม้จะเป็นกลุ่มเล็ก ๆ ในสังคมก็ตาม แต่มันก็ทำให้การแสดงงิ้วในแต่ละครั้งไม่ได้หายไปในคืนนั้นเลย

เนื้อเรื่องที่แสดงเป็นเรื่องอะไร เรื่องไหนที่ผู้ชมชอบที่สุด และเนื้อเรื่องเหล่านั้นมีการเปลี่ยนแปลงหรือแต่งเติมบ้างไหม
งิ้วมีเป็นร้อยเรื่อง แต่ละเรื่องก็มีหลายตอน ฮิตที่สุดน่าจะเป็นเรื่อง ขุนศึกตระกูลหยาง เปาบุ้นจิ้น สามก๊ก สามเรื่องนี้คนจะชอบมาก ส่วนเนื้อเรื่องยังคงเหมือนเดิม แต่ต้องตัดนักแสดงออกไป เช่น นางเอกเป็นองค์หญิงเมืองฮวน พระเอกเป็นแม่ทัพตงง้วน จากเมื่อก่อนที่นักแสดงยังมีเยอะ ทหารข้างแดงสี่ ทหารข้างเขียวสี่ มีหัวหน้าทหารอีกสี่ เวลาทั้งสองมาเจอกัน ใช้ทหารข้างละแปด พอกาลเวลาผ่านไปห้าสิบปี เด็กนักเรียนไม่สามารถมาเล่นงิ้วได้แล้ว จำนวนคนก็ลดลงเรื่อย ๆ แต่ถามว่าจากที่เคยมีทหารข้างละแปด กับทุกวันนี้ที่พระเอกกับนางเอกออกกันแค่สองคน เนื้อเรื่องเปลี่ยนไปไหม ก็ไม่ ถ้ามองแบบนี้ ทั้งหมดที่ถูกตัดออกไปก็คือต้นหอมผักชี

การจะเป็นนักแสดงงิ้วต้องใช้เวลาฝึกฝนอะไรบ้าง นานแค่ไหนถึงจะขึ้นแสดงบนเวทีได้
การแสดงก็สำคัญ แต่ความเป็นอยู่สำคัญกว่า การฝึกงิ้วมีองค์ประกอบหลายอย่าง ต้องอาศัยการซึมซับ ต้องมีใจรัก ต้องใช้ครูพักลักจำ ฝึกนานแค่ไหนก็ขึ้นอยู่กับคน ขึ้นอยู่กับสายตาและสมอง ห้องเรียนมีนักเรียนสี่สิบคน ครูคนเดียวกัน แต่ไม่ใช่ทุกคนจะสอบได้ที่หนึ่ง บางคนฝึกทั้งชีวิต ก็ไม่มีความสามารถพอจะเล่นเป็นตัวเอก ดังนั้น ถ้าจะมาฝึกแบบปุ๊บปั๊บเพื่อเป็นพระเอก-ไม่ได้ แต่ถ้าเป็นการฝึกเหมือนดาราที่ต้องแสดงในละคร-ได้ แต่ก็เป็นแค่การฝึกเฉพาะกิจเพื่อเล่นชั่วคราว ไม่สามารถเล่นเป็นอาชีพ

ถ้าอยากเล่นงิ้วเป็นต้องไปเรียนที่ไหน คิดเห็นอย่างไรกับการมีโรงเรียนสอนงิ้ว
อยากเล่นเป็นก็ต้องเข้าคณะงิ้ว ต้องเข้ามาเห็น เข้ามาสัมผัสกลิ่นอายด้วยตัวเอง แต่ไหนแต่ไรแล้วไม่เคยมีโรงเรียนสอนงิ้ว ถ้าเป็นที่จีนน่ะมี ถามว่าคิดยังไงถ้าในไทยจะมีโรงเรียนสอนงิ้ว ก็ดีสิ แต่มันไม่มีหรอก ถ้ามี ฉันก็จะไปเรียน แต่ถามกลับว่าใครสอน หรืออย่างถ้าฉันอยากสอน พร้อมสอน พร้อมเอนเตอร์เทนนักเรียนด้วย แต่ใครจะจ้าง และตอนนี้เป็นขาลงของงิ้วด้วย ทุกวันนี้เราอยู่ได้เพราะศาลเจ้า

อะไรที่ทำให้คณะเล่าเง็กเล่าชุนสืบทอดศิลปะการแสดงงิ้วมาได้อย่างยาวนาน จากรุ่นสู่รุ่น
เพราะงิ้วยังมีคนดูอยู่ เรายังมีลูกค้าของเราอยู่ หรือพูดอีกอย่างว่าตราบใดที่วัฒนธรรมศาลเจ้ายังไม่หายไป งิ้วก็ยังคงอยู่ แต่มันอาจไม่หนาแน่นเหมือนเมื่อก่อน

อยากฝากอะไรถึงคนรุ่นใหม่และคนที่ไม่เคยดูงิ้ว
ถ้าไม่เคยดูก็อยากชวนให้มาดู มาดูว่างิ้วมีเสน่ห์อย่างไร งิ้วเป็นศิลปะ คุณอาจรู้จักงิ้วจากในหนัง ในละคร ในหนังสือ รู้ว่าแต่งตัวแบบนี้ แต่งหน้าแบบนี้เรียกว่างิ้ว แต่นั่นไม่เพียงพอให้คุณรู้ว่างิ้วคืออะไร เพราะอย่างนั้นคุณต้องมาดู เหมือนกับคนที่ไม่รู้จักกัน ก็ไม่อาจรักกันได้

ดูในยูทูปก็ดี ยูทูปทำให้การแสดงของเราไปอยู่ในโลกออนไลน์ แต่ถ้าคุณมาดูงิ้วสด คุณจะเห็นว่างิ้วมีความสวยงามอย่างไร มีวิถีชีวิตและเรื่องราวอย่างไร

Creative Ingredients
พี่เก้าเริ่มแสดงงิ้วครั้งแรกในบทอะไร แล้วบทไหนคือบทที่ชอบที่สุด
แสดงครั้งแรกรับบททหาร นักแสดงงิ้วทุกคนจะเริ่มต้นที่บททหารหรือสาวใช้ ส่วนบทที่ชอบที่สุดคือพระเอก เพราะคนชอบดูพระเอกมากกว่านางเอก

ในการเดินทางไปแสดงงิ้วตามสถานที่ต่าง ๆ ที่ไหนที่รู้สึกประทับใจเป็นพิเศษ
สิงคโปร์ เพราะเป็นเมืองที่เลิศ เพื่อน(แม่ยก)ก็เยอะ ผู้ชมฟังภาษาจีนออก ทำให้บรรยากาศครึกครื้น

อยากให้ช่วยสอนภาษาจีนที่อยู่ในบทงิ้วสักประโยค พร้อมคำแปล
ไล้เจี่ยบ่วงโก้วหลิ่วท้วง แปลว่า ‘จากนี้ไปจนนิรันดร์’ เป็นคำมงคล

เรื่องและภาพ : จรณ์ ยวนเจริญ