มือใหม่เลี้ยงบอนไซ กับวิธีการตัดแต่งบอนไซให้สวยงาม

คุณชานน นะศิลา ชายหนุ่มวัย 25 ปี เจ้าของงานศิลปะที่เรียกว่า "บอนไซ" ก่อนที่จะมาทำบอนไซ คุณนิวจบบริหารธุรกิจระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยมหิดลอินเตอร์ ก่อนหน้านี้เขาเป็นคนที่ชอบไม้ใบมาก ไม้มงคลที่มีใบใหญ่ ๆ แต่ก็เอาใจออกจากบอนไซไม่ได้สักทีหลังจากที่ได้ไปเจอร้านบอนไซร้านแรกที่ตลาดสนามหลวง 2 ปัจจุบันได้ศึกษาวิธีการทำบอนไซมาจากอินเตอร์เน็ตบ้าง จากอาจารย์หลาย ๆ ท่านบ้าง ตอนนี้ก็ทำมาได้ประมาณ 5 - 6 ปีแล้ว และหลงรักบอนไซมาก

บอนไซต้องการการตกแต่งให้ได้เป็นต้นไม้ขนาดเล็ก แต่เหมือนขนาดจริง จึงต้องมีวิธีการในการตัดแต่ง การดัดใบ ตัดกิ่ง เล็มกิ่ง และ การทำความสะอาดหน้าดิน กว่าจะได้บอนไซแต่ละต้นจึงไม่ใช่เรื่องง่ายเลย แต่เมื่อได้แล้วก็คุ้มค่าต่อการพยายาม

การตัดแต่งบอนไซในแบบของคุณนิวนั้น เริ่มจากน้องหัวฟูต้นนี้ ที่มีใบมีกิ่งก้านยาวมากเลย อันนี้คือบอนไซที่ต้องการการตัดแต่ง มีใบที่ยาวเกินพุ่มเกินทรง มีกิ่งที่ไม่ต้องการเยอะ แล้วก็มีวัชพืชจึงต้องการการทำความสะอาดหน้าดิน ต้องการการดัดใบ ต้องการการตัดกิ่งเล็มกิ่ง มาดูกันว่าการดูแลและการตัดแต่งกวาดทำความสะอาดโคนเบื้องต้นของบอนไซไม้ใบนี้เริ่มจากยังไงบ้าง

มาดูโคนกันก่อน ไม้ใบ บางชนิดอย่างเช่นเฟื่องฟ้าอาจจะมีนิสัยดอกร่วงหรือใบร่วงบ่อย ทำให้หน้าดินค่อนข้างมีใบสะสม หรือไม่ก็เศษดอกเศษใบสะสม บางท่านอาจจะใช้ดินที่มีส่วนผสมของปุ๋ยคอกวัวเยอะ ทำให้มีวัชพืชหรือหญ้าขึ้นเยอะ สิ่งแรกที่จะต้องทำก่อนที่จะทำบอนไซ คือ ต้องทำความสะอาดหน้าดินและต้องทำความสะอาดตรงส่วนโคนให้ได้มากที่สุดก่อน เพื่อจะตรวจสอบรักษา หาว่ามีโรคมีแมลงไหม มีอันตรายกับตรงส่วนรากส่วนโคนไหม หรือไม่ก็มีเชื้อราไหม มีเพลี้ยแอบซ่อนตรงหน้าดินไหม อันนี้เป็นสิ่งที่สำคัญมาก สิ่งแรกที่ต้องใช้เลยก็คือต้องมีกรรไกร อาจจะต้องมีคีมอันเล็กสำหรับดึงใบ ดึงเพลี้ย ดึงแมลง ดึงหญ้านั่นเอง อาจจะต้องใช้คีมใหญ่ คีมปากนกแก้ว หรือคีมท้องเรือ ใช้แปรงปัดหน้าดินไว้ทำความสะอาดหน้าดิน หรือทำความสะอาดสิ่งสกปรกที่อยู่หน้าดินทั่วไป ใช้กรรไกรหรือใช้คีมปากท้องเรือตัดกิ่งก็ได้ กิ่งที่ไม่ใช้ที่แทงออกมาจากดิน ไม้หลาย ๆ ชนิด อย่างเช่น หนามพรม หรือเข็ม จะมีนิสัยที่ชอบแทงกิ่งมาจากหน้าดิน กิ่งนั้นเราจะไม่ใช้เพราะว่าเป็นกิ่งที่อยู่ใต้พุ่ม อยู่ไปนาน ๆ แล้วเขาอาจทิ้งกิ่งได้ ถ้ากิ่งเขาไม่ยาวเกินพุ่มออกมาก็ต้องตัดทิ้งไม่ให้เป็นส่วนหนึ่งของต้นนั้น

หลังจากถอนหญ้า ทำความสะอาดหน้าดิน ให้มีความเรียบร้อยแล้ว ก็มาดูกันว่าตรงไหนเป็นยอด สิ่งแรกที่ควรดูคือยอดไม้ จะได้รู้ว่าพุ่มมันเทไปทางไหน ยอดไม้คือสิ่งที่อยู่บนหัวสูงสุดของต้นไม้ เรารู้ว่าตรงนี้เป็นยอดเพราะฉะนั้นจะค่อย ๆ รานกิ่ง ตัดกิ่ง กิ่งไหนที่ไม่ใช้ กิ่งไหนที่ยาวออกมาจากพุ่ม ก็ตัดลงมา ส่วนใบที่เหลือง ๆ ใบที่กรอบ ๆ อยู่นี่ หลาย ๆ ท่านไม่เคยเลี้ยงบอนไซก็อาจจะสงสัยว่าการที่มีใบเหลืองเหตุการณ์นี้มันเกิดขึ้นได้อย่างไร แล้วมันอันตรายไหม ต้องดูก่อนว่าต้นไม้บอนไซเป็นไม้ชนิดไหน ส่วนใหญ่ถ้าเกิดใบเหลืองไม่เยอะ หรือเกิดใบเหลืองเป็นหย่อม ๆ นิด ๆ หน่อย ๆ อาจจะเกิดจากใบเก่าต้นนั้น เพราะบอนไซเป็นเหมือนไม้ใหญ่ เป็นเหมือนต้นมะม่วง เป็นเหมือนต้นใหญ่ทั่วไปที่ว่าใบเขาจะมีอายุเหมือนกัน เขาจะอยู่ได้ประมาณ 3 - 4 เดือน แล้วก็จะมีความเก่า แล้วก็ร่วงไปเอง บางทีใบที่เหลืองนั้นอาจจะไม่ได้เกิดจากอะไรเลย ก็เป็นแค่ใบเก่าแล้วร่วงไปตามธรรมชาติเฉย ๆ อาจจะไม่ได้เป็นอะไรที่น่าเป็นห่วง เขามีนิสัยเหมือนต้นไม้ใหญ่นั่นเอง ใบก็จะแก่แล้วก็ร่วงไปเอง

หลังจากที่ตัดยอด ตัดกิ่งแล้ว เราก็จะมาเปิดช่องไฟต้นไม้ ช่องไฟคือช่องระหว่างพุ่มเพื่อให้แสงเวลาแดดส่องมา แดดจะส่องผ่านพุ่มแรกลงไปหากิ่งหลัง ๆ เพื่อให้กิ่งหลัง ๆ ได้รับแดด ได้รับสารอาหาร ได้รับการสังเคราะห์แสง ทำให้กิ่งนั้นแข็งแรงไม่ต่างไปจากยอด ยอดของบอนไซนั้นจะโดนแดดเยอะที่สุด แล้วพุ่มที่อยู่ข้างใต้ก็จะโดนแดดน้อยที่สุด ถ้าเราไม่เปิดช่องไฟ หรือไม่รานกิ่งข้างบนปล่อยให้กิ่งข้างบนสูงกว่ากิ่งข้างล่าง จะทำให้กิ่งข้างล่างเสียหายได้ เพราะต้นไม้จะคิดว่ากิ่งข้างล่างไม่มีความจำเป็นเพราะไม่โดนแดดนั่นเอง ก็จะทำให้เกิดเหตุการณ์ที่เรียกว่าทิ้งกิ่ง ทำให้กิ่งนั้นแห้งไปโดยธรรมชาติ เพราะต้นไม้คิดว่าไม่ใช้กิ่งนั้นแล้ว เพราะฉะนั้นการตัดแต่งบอนไซอย่างสม่ำเสมอจำเป็นมาก ๆ เพื่อให้ต้นไม้นั้นแข็งแรงสมบูรณ์ ไม่ให้ต้นไม้ทิ้งกิ่งนั่นเอง ส่วนตำแหน่งกิ่งไหนที่มีการงอกแล้วแทงเข้าไปในต้นกิ่งนั้น ก็จะตัดทิ้งเหมือนกัน เพราะเราจะคัดเฉพาะกิ่งที่แตกออกมาข้างนอกเท่านั้น กิ่งที่แทงเข้าไปในต้นนั้น อนาคตจะไม่ได้รับแสง ก็จะทิ้งกิ่งเหมือนกัน เพราะฉะนั้นตัดทิ้งไปได้เลย วิธีการตัดก็ตัดให้ติดตาเลย เพราะว่าต้นชาฮกเกี้ยนตัดตรงไหนเค้าก็จะแตกตรงนั้น ชาฮกเกี้ยนบางท่านอาจจะเรียกว่าชาดัด เป็นไม้ที่แข็งแรงและเลี้ยงง่ายมาก ๆ คือค่อนข้างที่จะทนและมีดอกมีผลทั้งปี หลาย ๆ ท่านอาจจะนำมาทำเป็นรั้ว เป็นไม้สวยงามไม้พุ่มไม้ดัด ซึ่งสามารถนำมาทำเป็นบอนไซได้เช่นเดียวกัน เป็นไม้ที่แข็งแรง แนะนำสำหรับมือใหม่มาก ๆ

ชาฮกเกี้ยนเป็นชาอีกชนิดหนึ่งที่แนะนำสำหรับมือใหม่เลยว่าเป็นไม้ที่แข็งแรง ออกดอกออกผลทั้งปี เป็นไม้ใบเล็ก มีรายละเอียดที่เก่าแก่สวยงาม ทำกิ่งง่าย แข็งแรง ไม่เปราะ เป็นกิ่งที่อ่อนโยน อ่อนช้อยดัดได้ง่าย กิ่งค่อนข้างจะอมลวดได้เร็ว มีความเก่าแก่ เปลือกสวยงาม เป็นไม้ที่แนะนำสำหรับมือใหม่ หาได้ง่ายราคาไม่แพง เป็นไม้ที่เหมาะสมมาก ๆ หลายท่านอาจจะมองข้ามเพราะว่าเป็นไม้ที่เห็นได้บ่อย เป็นรั้วบ้าง ข้างถนนบ้างอะไรแบบนี้ แต่เป็นไม้ที่แนะนำอีกชนิดหนึ่งเลย บางท่านอาจจะเรียกชาดัด หลังจากนั้นจะทำความสะอาดโคนต้นอีกรอบหนึ่งเพื่อทำความสะอาดเศษใบที่เราได้ตัดไว้ แล้วเราก็จะได้ชาฮกเกี้ยนที่ตัดแล้วแบ่งช่องไฟเรียบร้อย