‘ปลาซัคเกอร์-กุ้งเครย์ฟิช’ สะท้อน ‘โจทย์ใหญ่’ คุม ‘สัตว์น้ำต่างถิ่น’

การพบกุ้งเครย์ฟิชในกว๊านพะเยา และการแพร่กระจายของปลาซัคเกอร์ในหลายพื้นที่ สะท้อนความท้าทายของระบบป้องกัน และควบคุมสัตว์น้ำต่างถิ่น ขณะที่บทเรียนจากหลายประเทศชี้ว่า การป้องกันตั้งแต่ต้นทางมีประสิทธิภาพมากกว่าการแก้ไขหลังสัตว์ตั้งประชากรในธรรมชาติแล้ว

การพบกุ้งเครย์ฟิชจำนวนมากในกว๊านพะเยาช่วงสองสัปดาห์ที่ผ่านมา กลายเป็นอีกหนึ่งประเด็นที่ได้รับความสนใจ เนื่องจากแหล่งน้ำดังกล่าว ไม่ใช่ถิ่นอาศัยดั้งเดิมของสัตว์น้ำชนิดนี้ เช่นเดียวกับปลาซัคเกอร์ และสัตว์น้ำต่างถิ่นอีกหลายชนิดที่กระจายตัวอยู่ในแม่น้ำ อ่างเก็บน้ำ และพื้นที่ชุ่มน้ำของประเทศไทย

เหตุการณ์ดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงประเด็นด้านประสิทธิภาพของระบบป้องกัน การควบคุม และการติดตามสัตว์น้ำต่างถิ่นของประเทศไทย รวมถึงช่องว่างที่อาจทำให้สัตว์บางชนิดหลุดรอด และสามารถตั้งประชากรในธรรมชาติได้

ปัจจุบัน ปลาซัคเกอร์ และกุ้งเครย์ฟิชอยู่ภายใต้มาตรการควบคุมการนำเข้าของประเทศไทย แต่ยังคงมีรายงานการพบในธรรมชาติอย่างต่อเนื่อง

โดยปลาซัคเกอร์พบในลุ่มน้ำเจ้าพระยา ท่าจีน แม่กลอง บางปะกง ชี มูล ปิง น่าน และคลองหลายแห่งในกรุงเทพมหานคร ขณะที่กุ้งเครย์ฟิชพบในแหล่งน้ำธรรมชาติของจ.เพชรบูรณ์ และล่าสุดในกว๊านพะเยา ซึ่งชาวประมงท้องถิ่นสะท้อนว่า ปริมาณสัตว์น้ำพื้นถิ่นบางชนิดมีแนวโน้มลดลง แม้ว่าความสัมพันธ์เชิงสาเหตุยังต้องอาศัยการศึกษาทางวิชาการเพิ่มเติม

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่เพียงผลกระทบต่อระบบนิเวศ แต่รวมถึงคำถามว่า สัตว์น้ำต่างถิ่นเหล่านี้เข้าสู่แหล่งน้ำธรรมชาติได้อย่างไร ทั้งที่มีมาตรการควบคุมการนำเข้าอยู่แล้ว

หนึ่งในประเด็นที่ถูกหยิบยกขึ้นมาคือ ห่วงโซ่การค้าสัตว์น้ำสวยงาม และสัตว์น้ำแปลก ซึ่งเป็นช่องทางที่สัตว์ต่างถิ่นจำนวนไม่น้อยเข้าสู่ประเทศ ทั้งผ่านการนำเข้าที่ได้รับอนุญาต การลักลอบนำเข้า หรือการปล่อยสัตว์เลี้ยงลงสู่ธรรมชาติ เมื่อผู้เลี้ยงไม่สามารถดูแลต่อได้

หากการกำกับดูแล การติดตาม และการบังคับใช้กฎหมายยังมีข้อจำกัด ความเสี่ยงที่สัตว์น้ำต่างถิ่นชนิดใหม่จะหลุดรอดสู่ธรรมชาติย่อมยังคงเกิดขึ้นได้

หลายประเทศเคยเผชิญปัญหาลักษณะเดียวกัน โดยสหรัฐต้องใช้งบประมาณจำนวนมาก เพื่อควบคุมการแพร่กระจายของปลาคาร์พเอเชีย พัฒนาแนวกั้นไฟฟ้าเพื่อป้องกันการเข้าสู่ระบบทะเลสาบเกรตเลกส์ และดำเนินมาตรการตรวจสอบเรืออย่างเข้มงวด เพื่อรับมือการระบาดของหอยแมลงภู่ม้าลาย

ขณะที่ปลาช่อนงูเห่า ซึ่งเดิมถูกนำเข้าเพื่อการบริโภค และเลี้ยงเป็นสัตว์สวยงาม ได้กลายเป็นสัตว์รุกรานในหลายรัฐของสหรัฐ จนนำไปสู่มาตรการห้ามปล่อยกลับคืนสู่ธรรมชาติเมื่อจับได้

ส่วนปลาสิงโต ซึ่งได้รับความนิยมในตลาดปลาสวยงาม ได้ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศแนวปะการังในทะเลแคริบเบียนและทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ทำให้หลายประเทศดำเนินมาตรการติดตามประชากร รณรงค์จับออกจากธรรมชาติ และส่งเสริมการนำมาใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ

บทเรียนจากหลายประเทศสะท้อนว่า การป้องกันไม่ให้สัตว์ต่างถิ่นหลุดรอดสู่ธรรมชาติตั้งแต่ต้นทาง มีประสิทธิภาพ และใช้ทรัพยากรน้อยกว่าการแก้ไข เมื่อสัตว์สามารถตั้งประชากรได้แล้ว

ทั้งนี้ การจัดการสัตว์น้ำต่างถิ่น จำเป็นต้องอาศัยมุมมองที่รอบด้าน เนื่องจากสัตว์บางชนิดสามารถนำมาใช้ประโยชน์ด้านอาหาร หรือสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจได้ เช่น ปลาหมอคางดำที่มีคุณค่าทางโภชนาการ และสามารถต่อยอดสร้างรายได้ หากมีระบบรองรับที่เหมาะสม

อย่างไรก็ตาม การใช้ประโยชน์ดังกล่าว ไม่ควรทดแทนมาตรการป้องกันการแพร่กระจาย หรือทำให้การควบคุมการระบาดลดความเข้มข้นลง

กรณีของปลาซัคเกอร์ กุ้งเครย์ฟิช และปลาหมอคางดำ แม้มีที่มา และเส้นทางการแพร่กระจายแตกต่างกัน แต่ล้วนสะท้อนถึงความจำเป็นของระบบบริหารจัดการสัตว์น้ำต่างถิ่น ที่ครอบคลุมตั้งแต่การประเมินความเสี่ยงก่อนนำเข้า การกำกับดูแลการค้า การติดตามการแพร่กระจาย การเฝ้าระวังในแหล่งน้ำธรรมชาติ และการตอบสนองอย่างรวดเร็วเมื่อพบการระบาด

ประเด็นสำคัญจึงอยู่ที่การพิจารณาว่า ประเทศไทยมีระบบป้องกัน และบริหารจัดการที่สามารถลดความเสี่ยงจากสัตว์น้ำต่างถิ่นทุกชนิดได้อย่างมีประสิทธิภาพเพียงใด เนื่องจากเมื่อสัตว์ต่างถิ่นสามารถตั้งประชากรในธรรมชาติได้แล้ว ต้นทุนในการฟื้นฟูระบบนิเวศ ย่อมสูงกว่าการป้องกันไม่ให้ปัญหาเกิดขึ้นตั้งแต่ต้นทางเสมอ

อ่านข่าวเพิ่มเติม

• 'ชื่อวิทยาศาสตร์' หลักฐานสำคัญยืนยันชนิดพันธุ์ 'ปลาหมอคางดำ'
• ปลาหมอคางดำ: ศักยภาพใหม่ใน 'โมเดล Zero Waste' สู่ 'แคลเซียมชีวภาพ' มูลค่าสูง
• จากผู้ร้ายในกระแส !! : FAO เปิดเผยตัวตนที่แท้จริง

ติดตามเราได้ที่

เว็บไซต์:https://www.www.thebangkokinsight.com/
Facebook: https://www.facebook.com/TheBangkokInsight
X: https://twitter.com/BangkokInsight
Instagram: https://www.instagram.com/thebangkokinsight/
Youtube: https://www.youtube.com/channel/UCYmFfMznVRzgh5ntwCz2Yxg