ชนชั้นนำสยามสมัยรัชกาลที่ 1-5 เรียนรู้เรื่องกัมพูชาจากไหน?

ชนชั้นนำสยามสมัยรัชกาลที่ 1-5 เรียนรู้เรื่องกัมพูชาจากไหน?

คำตอบคือชนชั้นนำสยามสมัยรัชกาลที่ 1-5 โดยเฉพาะกลุ่มเจ้านายชั้นสูง เรียนรู้จาก “พงศาวดาร” ซึ่งมีทั้ง พงศาวดารไทย ที่บันทึกเรื่องราวของกัมพูชาเอาไว้ นอกจากนี้ ยังเรียนรู้จาก พงศาวดารกัมพูชา ด้วยอีกทางหนึ่ง

รัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) มีการแปลชำระพงศาวดารกัมพูชา จำนวน 2 ฉบับ คือ พงศาวดารเขมรฉบับนักองค์เอง แปลเมื่อ พ.ศ. 2339 และ พงศาวดารเขมรฉบับแปล จ.ศ. 1170 (พ.ศ. 2351)

รัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) และรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) ไม่ปรากฏหลักฐานว่ามีการแปลชำระพงศาวดารเขมร

จะมีก็ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) คือ พงศาวดารเขมรฉบับแปล จ.ศ. 1217 (พ.ศ. 2398) ทั้งรัชกาลที่ 4 ยังทรงพระราชนิพนธ์งานที่เกี่ยวข้องกับกัมพูชา อาทิ แผ่นดินเขมรเป็น 4 ภาค สะท้อนให้เห็นว่า ชนชั้นนำสยามให้ความสนใจเรื่องกัมพูชาอย่างมาก

ต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) มีการนำพงศาวดารกัมพูชาที่แปลชำระเป็นภาษาไทยในรัชกาลก่อนหน้านั้นออกตีพิมพ์ อีกทั้งชนชั้นนำสยามยังแต่งหนังสือเกี่ยวกับกัมพูชาขึ้นอีกจำนวนหนึ่งด้วย

พงศาวดารกัมพูชาที่แปลชำระเป็นภาษาไทย เป็นตำราสำหรับให้เจ้านายทรงศึกษา ซึ่งเจ้านายที่ยังทรงพระเยาว์ก็จะมีผู้อ่านถวาย อย่างที่ปรากฏในจดหมายเหตุรายวันของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ว่า “เย็นเราอาบน้ำ แล้วเข้าไปนอนฟังหนังสือพงศาวดารเขมร”

เท่ากับว่า ชนชั้นนำสยามสมัยรัชกาลที่ 1-5 (อย่างน้อยช่วงครึ่งแรกของรัชกาล) รับรู้เรื่องราวเกี่ยวกับกัมพูชาจาก 2 แหล่ง คือ พงศาวดารไทย และพงศาวดารกัมพูชาที่แปลชำระเป็นภาษาไทย

กระทั่งเมื่อมีการจัดระบบการศึกษาแบบใหม่ขึ้นราวช่วงกลางรัชกาลที่ 5 ชนชั้นนำสยาม และ “นักเรียน” ที่มีทั้งลูกหลานขุนนางและสามัญชน จะได้เรียนรู้เรื่องกัมพูชาเพิ่มเติมจากอีกช่องทางคือ “แบบเรียน” ประวัติศาสตร์ไทย ซึ่งเขียนขึ้นโดยอาศัยเนื้อความจากพงศาวดารไทยเป็นหลักเท่านั้น

ผศ. ดร. ธิบดี บัวคำศรี ผู้เชี่ยวชาญประวัติศาสตร์และการเมืองกัมพูชา ขยายความประเด็นนี้ไว้ในงานวิจัย “กัมพูชาในแบบเรียนของไทย” ว่า

แบบเรียนประวัติศาสตร์เล่มแรกๆ คือ พระราชพงษาวดารสยาม บริเฉทที่ 1 เรียบเรียงโดย ม.ร.ว. เปีย มาลากุล พิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2430 ซึ่งเป็นปีที่ตั้งกรมศึกษาธิการ ได้เก็บความจากพงศาวดารฉบับต่างๆ มาเรียบเรียงเป็นแบบเรียน และแบบเรียนประวัติศาสตร์ในระยะหลังก็ทำในลักษณะเดียวกัน

พงศาวดารกัมพูชาที่แปลชำระเป็นภาษาไทย รวมถึงงานเขียนอื่นๆ เกี่ยวกับกัมพูชา ซึ่งเคยเป็นแหล่งที่มาของความรู้เกี่ยวกับกัมพูชาก่อนหน้านี้จึงถูกกีดกันออกไป

พงศาวดารไทย กับพงศาวดารกัมพูชาที่แปลชำระเป็นภาษาไทย ต่างกันอย่างไร?

เรื่องนี้ตอบได้ว่าต่างกันแน่นอน อย่างที่ ผศ. ดร. ธิบดี อธิบายว่า พงศาวดารไทยแต่งชำระขึ้นโดยวางราชสำนักที่แต่งชำระ ไม่ว่าจะเป็นอยุธยาหรือกรุงเทพฯ เป็นศูนย์กลาง คือเล่าเรื่องที่เกี่ยวพันกับราชสำนักผ่านสายตาและความคิดของผู้แต่งชำระ ความที่มาในพงศาวดารจึงเป็นทัศนะของราชสำนักไทย

ส่วนพงศาวดารกัมพูชาที่แม้จะได้รับอิทธิพลการเขียนจากพงศาวดารไทย และยกความบางตอนจากพงศาวดารไทยไปใช้ แต่ก็วางราชสำนักของตนเป็นศูนย์กลาง จึงให้มุมมองต่างออกไปจากพงศาวดารไทย และให้รายละเอียดของเหตุการณ์ที่ผิดกันไป แม้จะเป็นเหตุการณ์เดียวกันก็ตาม

“แต่เมื่อแบบเรียนประวัติศาสตร์ไทยเขียนขึ้นโดยอาศัยเนื้อความจากพงศาวดารไทยเป็นหลัก กัมพูชาจึงเป็นประเทศราชที่คอยแต่จะหาโอกาสที่อยุธยาอ่อนกำลัง แล้วลอบเข้ามากวาดครัวหรือตั้งแข็งเมือง ตามแต่โอกาสจะอำนวยให้เพียงใดและเป็นอย่างที่บรรยายไว้ในพงศาวดารไทยว่า ‘แผ่นดินกรุงกัมพุชประเทศกุรุราฐนั้น ผู้ใดครองราชสมบัติ จิตมักเป็นสันดานพาลทุจริต’” ผศ. ดร. ธิบดี ระบุในงานวิจัย

พงศาวดารที่เป็นบันทึกประวัติศาสตร์ จึงเลี่ยงไม่ได้ที่จะแฝงความคิด ทัศนคติ และค่านิยมบางประการแห่งยุคสมัยที่มีการชำระ และเมื่อนำเนื้อหามาเป็นแบบเรียน “สาร” ในพงศาวดารจึงยังคงอยู่ เป็นชุดความคิดที่ทรงอิทธิพลผ่านระบบการศึกษา และมีส่วนสำคัญในการทำให้คนไทยมองเพื่อนบ้าน ผ่าน “แว่น” ที่มีผู้ตัดให้แล้วเรียบร้อย โดยที่เราอาจไม่เคยตั้งคำถามกับสิ่งที่มองผ่านแว่นนั้นเลย

อ่านเพิ่มเติม :

• “แผ่นดินเขมรเป็น 4 ภาค” พระราชนิพนธ์ ร.4 ทรงแบ่งกัมพูชาส่วนไหนเป็นของไทยบ้าง?
• “โจรสยาม VS เคลมโบเดีย” (ตอนที่ 1) ความทับซ้อนของไทย-เขมร
• “โจรสยาม VS เคลมโบเดีย” (ตอนที่ 2) ใคร-อะไร ทำให้ไทยกับเขมรเกลียดกันนัก?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 7 สิงหาคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ชนชั้นนำสยามสมัยรัชกาลที่ 1-5 เรียนรู้เรื่องกัมพูชาจากไหน?

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com