เจ้าจอมมารดาตานี สตรีคนแรกแห่ง “ตระกูลบุนนาค” ที่ถวายตัวรับราชการฝ่ายใน สมัยรัชกาลที่ 1

เจ้าจอมมารดาตานี สตรีคนแรกแห่ง “ตระกูลบุนนาค” ที่ถวายตัวรับราชการฝ่ายใน สมัยรัชกาลที่ 1

ประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์ โดยเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 1-5 “ตระกูลบุนนาค” ถือเป็นตระกูลใหญ่ เปี่ยมอำนาจมากบารมีอย่างยิ่ง

ฝ่ายชายรับราชการมีตำแหน่งหน้าที่การงานก้าวหน้า ถึงขั้นที่พระมหากษัตริย์ทรงไว้วางพระราชหฤทัย โปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น “สมเด็จเจ้าพระยา” ถึง 3 ท่าน ได้แก่

สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค), สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ (ทัต บุนนาค) น้องชายของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ ซึ่งทั้งสองเป็นบุตรของเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) กับเจ้าคุณราชพันธุ์นวล และ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) บุตรคนใหญ่ของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์

ขณะที่ฝ่ายหญิงก็ถวายตัวเข้ารับราชการฝ่ายใน อาทิ เจ้าคุณจอมมารดาสำลี สนมเอกในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ธิดาของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ, เจ้าจอมมารดาอ่อน, เจ้าจอมเอี่ยม, เจ้าจอมเอิบ, เจ้าจอมอาบ และ เจ้าจอมเอื้อน หรือที่เรียกกันว่า “เจ้าจอมก๊กออ” ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ซึ่งทั้งหมดเป็นธิดาของเจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ์ (เทศ บุนนาค) เป็นต้น

ส่วนถ้าย้อนขึ้นไปก่อนหน้านี้ สตรีคนแรกแห่งตระกุลบุนนาค ที่ถวายตัวเข้ารับราชการฝ่ายในก็คือ เจ้าจอมมารดาตานี ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1)

เจ้าจอมมารดาท่านนี้ เดิมคือ “คุณตานี” เป็นธิดาของ เจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) ต้นตระกูลบุนนาค กับ คุณลิ้ม ตอนแรกเกิดเป็นจังหวะเดียวกับที่เจ้าพระยามหาเสนา (เสน) ซึ่งขณะนั้นมีบรรดาศักดิ์เป็นพระยาจ่าแสนยากร กลับจากราชการทัพเมืองตานี ท่านจึงตั้งชื่อหลานสาวที่เพิ่งเกิดว่า “ตานี” เพื่อระลึกถึงการทัพดังกล่าว

ต่อมา เจ้าพระยาอรรคมหาเสนาที่ขณะนั้นยังเป็นนายบุนนาค พาคุณลิ้มไปขุดทรัพย์สมบัติที่ซ่อนกันไว้ครั้งเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 2 เมื่อเจอแล้วก็บรรทุกทรัพย์สมบัติกลับกรุงเทพฯ

แต่เมื่อล่องมาถึงปากคลองบางหลวงมีคนร้ายดักปล้นชิงทรัพย์ ทำร้ายร่างกายคนบนเรือจนเสียชีวิต ซึ่งหนึ่งในนั้นคือคุณลิ้ม

ภายหลัง นายบุนนาคสมรสใหม่กับ คุณนวล (ต่อมาคือเจ้าคุณราชพันธุ์นวล) น้องสาวแท้ๆ ของ ท่านผู้หญิงนาค ภริยาของเจ้าพระยาจักรี ซึ่งต่อมาคือรัชกาลที่ 1 คุณตานีจึงอยู่ในความดูแลของท่านผู้หญิงนาคและคุณนวล

เมื่อคุณตานีเจริญวัยขึ้น บิดาได้ถวายคุณตานีให้เป็นบาทบริจาริกาในรัชกาลที่ 1 คุณตานีที่ขณะนั้นเป็นเจ้าจอม รับราชการฝ่ายในด้วยความจงรักภักดี เป็นที่โปรดปรานยิ่ง ทำให้เป็นเจ้าจอมที่มีอำนาจคนหนึ่งในราชสำนักฝ่ายใน ชาววังออกนามท่านว่า “เจ้าคุณวัง”

เจ้าจอมตานีเลื่อนขึ้นเป็นเจ้าจอมมารดา เมื่อมีพระราชธิดาและพระราชโอรส 2 พระองค์ ถวายรัชกาลที่ 1 ได้แก่ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงจงกล และ พระองค์เจ้าชายฉัตร ภายหลังรัชกาลที่ 1 โปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นสุรินทรรักษ์ ต้นราชสกุล “ฉัตรกุล”

เจ้าจอมมารดาตานี จึงเป็นสตรีคนแรกในตระกูลบุนนาค ที่ถวายตัวเข้ารับราชการฝ่ายใน และหลังจากนั้นก็มีสตรีในตระกูลบุนนาครับราชการฝ่ายในเรื่อยมาจนกระทั่งถึงสมัยรัชกาลที่ 5

อ่านเพิ่มเติม :

• พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวีผู้อาภัพ เหตุสืบเชื้อสายจาก “บ้านฟากข้างโน้น”
• เหตุใดรัชกาลที่ 5 ทรงเมตตา “เจ้าคุณจอมมารดาสำลี” ถึงขั้นนำร่างเข้ามาบำเพ็ญกุศลในวัง?
• เจ้าจอมคนโปรดแห่งพระราชสำนักฝ่ายใน กับการชิงดีชิงเด่นผ่าน “เจ้าจอมก๊กออ”

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก. พิมพ์ครั้งที่ 9. กรุงเทพฯ: มติชน, 2566.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 19 พฤศจิกายน 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : เจ้าจอมมารดาตานี สตรีคนแรกแห่ง “ตระกูลบุนนาค” ที่ถวายตัวรับราชการฝ่ายใน สมัยรัชกาลที่ 1

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com