“หม่อมเฉื่อย” หม่อมในกรมดำรง ที่ทรงชื่นชมยกย่องว่า “เป็นบุญที่มีเมียดี”

ไม่เกินความจริงไปนักหากจะบอกว่า เบื้องหลังความสำเร็จในการทรงงานราชการแผ่นดินของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย คือ หม่อมเฉื่อย หม่อมในกรมดำรง ที่ทรงชื่นชมยกย่องตราบจนบั้นปลายพระชนมชีพ

หม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย ดิศกุล พระธิดาในกรมดำรง ประสูติแต่หม่อมเฉื่อย ทรงเล่าถึง “เรื่องโรแมนซ์” ของพระบิดาไว้ในหนังสือ “สิ่งที่ข้าพเจ้าพบเห็น” ว่า

คุณชวด คือ พระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ) บิดาของเจ้าจอมมารดาชุ่ม พระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (เจ้าจอมมารดาชุ่มคือพระมารดาในกรมดำรง) ยกที่บ้านถวายแด่กรมดำรง ซึ่งขณะนั้นยังทรงดำรงพระยศเป็น พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร

คุณชวดผู้หญิงซึ่งก็คือมารดาของเจ้าจอมมารดาชุ่ม บอกว่า เมื่อถวายที่บ้านแล้วก็ต้องถวายแม่บ้านด้วย จึงยก “แม่นวม” หลานป้าของท่านถวายแก่กรมดำรง เมื่อครั้งยังทรงเป็นนายทหารมหาดเล็ก

เวลานั้น กรมดำรงต้องทรงอยู่เวรที่ประตูวิเศษไชยศรีตามหน้าที่ เผอิญทอดพระเนตรเห็นผู้หญิงคนหนึ่งเดินเข้าออกในวังอยู่เสมอก็เกิดพอพระทัย ให้คนตามไปสืบว่าเป็นใคร ได้ความว่าชื่อ “เฉื่อย” เป็นลูกสาวคุณนายผ่อง (ธิดาพระยาเพชรปาณี) กับจ่าชำนาญราชกิจ (กรมพระตำรวจหลวงรัชกาลที่ 4)

เมื่อบิดาสิ้นชีวิตได้อยู่บ้านมารดาข้างวัดรังษี ที่เดินเข้าออกในวังอยู่เสมอเนื่องจากไปหาพี่สาว ซึ่งเป็นเจ้าจอมอยู่ในพระราชวัง

กรมดำรงทรงต้องพระทัยแม่เฉื่อยอย่างมาก ถึงขั้นโปรดให้ไปขอ คุณนายผ่องจึงให้คนไปสืบความว่ากรมดำรงทรงมีหม่อมแล้วหรือยัง ได้รับคำตอบว่า “ไม่มี” ถึงอย่างนั้นคุณนายผ่องก็ยังเกรงกลัวเจ้านายอยู่ แต่ที่สุดก็ยกลูกสาวให้ตามที่ทรงขอ และตามที่น้องสาวของตนคือประเสริฐให้คำแนะนำ

หม่อมเฉื่อย หม่อมในกรมดำรง

เมื่อแม่เฉื่อยเข้ามาอยู่ในวังแล้ว จึงได้รู้จักกับแม่นวม ซึ่งกรมดำรงทรงให้ความมั่นใจว่า ถึงอย่างไรก็จะทรงเลี้ยงดูให้ความเป็นธรรมเสมอกัน และถ้าใครมีลูกเป็นผู้ชายก็จะให้ผู้นั้นรับพระราชทานตราเป็นเอกภรรยา ซึ่งหม่อมเฉื่อยมีลูกชายก่อน

“เผอิญแม่นวมมีลูกออกมาเป็นผู้หญิงทั้ง 4 คน และแม่เฉื่อยก็ตั้งต้นมีแต่ลูกชาย 3 คนติดๆ กัน แล้วมีฝาแฝดเป็นหญิงอยู่ได้ราว 3 ชั่วโมงก็ตาย แล้วมีผู้ชายเป็นคนที่ 6 ถึงคนที่ 7 เป็นผู้หญิงคือข้าพเจ้า จึงได้ตั้งใจจะเลี้ยงเองด้วยไม่เคยมี ต่อมาถึงหญิงพิลัยและหญิงบันดาล แล้วก็ดิศศานุวัติ เป็นผู้ชายคนสุดท้อง รวม 10 คน แม่จึงเป็นโรคโลหิตน้อยไม่ฟื้นได้” ท่านหญิงพูนทรงเล่าในหนังสือ แล้วบอกอีกว่า

หม่อมอีก 3-4 คน ล้วนแต่เป็นผู้มีเชื้อสายนำมาถวายบ้าง คุณย่าถวายบ้าง ซึ่งกรมดำรงทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงอย่างเสมอหน้า มิได้หลงใหลผู้ใดเป็นพิเศษ

เรื่องหม่อมเฉื่อย หม่อมในกรมดำรงนั้น ท่านหญิงพูนบอกว่า กรมดำรงโปรดเล่าเรื่องนี้ให้ฟังอยู่เสมอ ครั้งหนึ่งตรัสว่า

“แม่เธอเขาไม่ใช่คนโง่ เขาใช้หูและตา เขาไม่ใช้ปาก พ่อได้ประโยชน์มากจากเขารู้เห็น ถ้าเขาไปไหนมาไหนเขาก็เล่าให้พ่อฟังแต่ในห้องคนเดียว เขาเป็นคนไม่มีพวกและไม่ลืมตัว”

กรมดำรงยังทรงชื่นชมและยกย่องหม่อมเฉื่อยอยู่เสมอว่า

“เป็นบุญของพ่อที่มีทั้งแม่ดีและเมียดี คนเราแม้ตัวจะดีสักเพียงไร ถ้าผู้อยู่ใกล้ไม่ช่วยก็เอาตัวไม่รอด ทั้งคุณย่าและแม่เธอถูกทดลองด้วยเพชรด้วยทองมาเสียมากต่อมาก แต่ทั้ง ๒ คนไม่มีใครรับ มิฉะนั้นพ่อก็ต้องมีชื่อว่ารับสินบน”

และในเวลาที่มีใครเสียคนเพราะผู้หญิง กรมดำรงก็มักจะตรัสว่า “แม่เธอเขาเกิดมาสำหรับพ่อ ตั้งแต่ได้เขามาก็เกิดบุญพูนเขา ไม่มีลงเลย”

เมื่อหม่อมเฉื่อย หม่อมในกรมดำรง ถึงแก่อนิจกรรม พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ทรงมีลายพระราชหัตถ์มาทรงเสียพระราชหฤทัยกับกรมดำรง ลงวันที่ 17 ธันวาคม ร.ศ. 122 (พ.ศ. 2446) ความว่า

“กรมดำรง ฉันได้ฟังข่าวโดยความสลดใจทันทีทั้งได้รู้ว่าจะเปนอยู่แล้วนั้น มีความรู้สึกน้ำใจเธอ แลเหน ความลำบากเพียงใดในเมื่อจำเปนต้องเปลี่ยนไปใหม่ในการบ้านเรือน แลที่ยิ่งกว่านั้นคือขาดมิตรอันวิเศษเช่นเฉื่อยนี้ ขอให้เธอรงับใจ รักษาตัวเพื่อเหนแก่ราชการ อย่าให้เจ็บไข้ลงได้ คำที่เตือนเธอนี้ไปจากผู้ซึ่งรงับไม่ได้เหมือนที่ได้ทำราชการในเวลาทุกข ซึ่งฉันได้ชมอยู่ในหมู่นี้”

แม้จะผ่านไปแล้วหลายสิบปี แต่กรมดำรงยังทรงระลึกถึงหม่อมเฉื่อยเสมอมา ดังที่ท่านหญิงพูนทรงเล่าว่า “แม้จนเมื่อจวนจะสิ้นพระชนม์แล้วก็ยังทรงบ่นถึงอยู่”

อ่านเพิ่มเติม :

• ชนชั้นนำกับพระพุทธบุษยรัตน์ พระแก้วผลึกที่ ร.4-กรมดำรงฯ ทรงชม “งาม-หาที่เปรียบไม่ได้”
• พระโอรสและพระธิดาในกรมดำรง 33 องค์ มีพระนามคล้องจองกัน

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

หม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย ดิศกุล. สิ่งที่ข้าพเจ้าพบเห็น. กรุงเทพฯ: มติชน, พิมพ์ครั้งที่ 7, 2566.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 31 มีนาคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “หม่อมเฉื่อย” หม่อมในกรมดำรง ที่ทรงชื่นชมยกย่องว่า “เป็นบุญที่มีเมียดี”

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com