ท่าทีกับบทบาทจีนต่อสงครามอิหร่าน

ไม่ว่าจะอธิบายด้วยหลัก “ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด” ไม่เป็นพันธมิตรทางทหาร จีนไม่ยอมพาตัวเองเข้าสู่สนามรบ พัฒนาประเทศให้ยิ่งใหญ่ด้วยสันติวิธี

นักวิชาการบางคนสงสัยว่าทำไมจีนดูนิ่งๆ ไม่ช่วยอิหร่านรบสหรัฐ คำตอบพื้นฐานที่สุดคือ จีนไม่เป็นพันธมิตรทางทหารกับอิหร่าน

ข้อตกลงความร่วมมือเชิงยุทธศาสตร์ (Comprehensive Strategic Partnership) ระหว่างจีนกับอิหร่านที่ลงนามปี 2021 มีเรื่องความร่วมมือด้านความมั่นคงและการป้องกันประเทศ เช่น แบ่งปันข้อมูลข่าวกรอง ร่วมต่อต้านก่อการร้าย ซ้อมรบทางเรือร่วมกัน รวมถึงการพัฒนาเทคโนโลยีร่วมกัน มีข้อมูลว่าโดรนกับขีปนาวุธอิหร่านใช้ชิ้นส่วนจีน

ภาพ: จีนไม่เป็นพันธมิตรทางทหารกับอิหร่าน

เครดิตภาพ: ปัญญาประดิษฐ์

แต่ความร่วมมือทางทหารไม่ใช่พันธมิตรทางทหาร

จีนกับอิหร่านไม่ใช่พันธมิตรทางทหาร:

ทุกวันนี้ จีนมีเกาหลีเหนือเพียงประเทศเดียวที่เป็นพันธมิตรทางทหาร (Formal Alliance) หรือที่เรียกว่าสนธิสัญญามิตรภาพ ความร่วมมือ และการช่วยเหลือซึ่งกันและกันระหว่างจีนและเกาหลีเหนือ (1961) เป็นสนธิสัญญาฉบับเดียวที่จีนยังคงรักษาไว้จนถึงปัจจุบัน หากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งถูกโจมตี อีกฝ่ายต้องเข้าช่วยเหลือทันที

จีนยึดหลัก “ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด” (Non-Alignment) หลีกเลี่ยงสร้างกลุ่มก้อนทางทหารแบบยุคสงครามเย็น มองว่าพันธมิตรทางทหารแบบตะวันตกจะนำไปสู่ความขัดแย้งและสูญเสีย “อำนาจอธิปไตยในการตัดสินใจ” (Strategic Autonomy)

ดังนั้นสงครามอิหร่านขณะนี้ จีนจึงไม่ต้องส่งทหารหรืออาวุธช่วยอิหร่าน

เป็นความจริงที่จีนช่วยเสริมสร้างกองทัพอิหร่านมานานแล้ว ส่วนกระแสข่าวว่าแอบส่งอาวุธให้อิหร่านในขณะนี้ปราศจากหลักฐานชัดเจน ที่เป็นไปได้คือช่วยเรื่องข้อมูลข่าวสาร

มหาอำนาจพยายามเลี่ยงสงครามต่อกัน:

ในอดีตนักวิชาการบางคนบางค่ายฟันธงว่าอิสราเอลกับสหรัฐไม่กล้ารุกรานอิหร่าน อธิบายว่าถ้าเกิดขึ้นจริงจะกลายเป็นสงครามใหญ่ อาจถึงขั้นสงครามนิวเคลียร์ เพราะรัสเซียกับจีนจะร่วมรบด้วย บัดนี้พิสูจน์แล้วว่าความคิดเช่นนี้ผิด หลักมหาอำนาจพยายามเลี่ยงทำสงครามโดยตรงต่อกันยังถูกต้อง ทำไมรัสเซียกับจีนต้องพังพินาศด้วยนิวเคลียร์เพราะอิหร่านหรือประเทศที่ 3

ในกรณีสงครามยูเครน จีนไม่ส่งกองทัพช่วยรัสเซียเช่นกัน ทั้งๆ ที่เป็นสงครามตัวแทนระหว่างนาโตกับรัสเซีย หากรัสเซียพ่ายศึก ระบอบปูตินพัง จะส่งผลต่อความมั่นคงจีนอย่างรุนแรง

ความช่วยเหลือจากจีน:

หลายสิบปีที่ผ่านมาจีนไม่ได้นิ่งเฉย มีความร่วมมือหลากหลายด้าน สนับสนุนอิหร่านในการเมืองระหว่างประเทศเรื่อยมา พยายามช่วยแก้ปัญหา ยกตัวอย่าง

ประการแรก โครงการนิวเคลียร์อิหร่าน

ข้อตกลงฉบับสมบูรณ์ Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) เป็นข้อตกลงร่วมพหุภาคี อิหร่านกับ P5+1 (หรือ E3+3) ได้แก่ สหรัฐ (สมัยโอบามา) รัสเซีย จีน อังกฤษ ฝรั่งเศส และเยอรมนี เป้าหมายคือนำโครงการนิวเคลียร์อิหร่านเข้าสู่การตรวจสอบของทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ (IAEA) เป็นหน่วยงานสังกัดสหประชาชาติ มีรายงานการตรวจสอบเป็นระยะๆ เพื่อให้มั่นใจว่าโครงการนิวเคลียร์อิหร่านใช้ในทางสันติเท่านั้น

ข้อตกลงนิวเคลียร์ (JCPOA) จึงเป็นข้อตกลงสำคัญที่ทำให้สหรัฐไม่สามารถหาเรื่องเล่นงานอิหร่านด้วยโครงการพัฒนานิวเคลียร์ ซึ่งจีนมีส่วนผลักดันและเป็นหลักประกันข้อตกลงนี้

อย่างไรก็ตาม ทรัมป์สมัยแรกไม่สนใจข้อตกลง ฉีกทิ้งสัญญาเพียงฝ่ายเดียวพร้อมกับคว่ำบาตรอิหร่านอย่างรุนแรง ทั้งๆ ที่อิหร่านไม่ได้ทำผิดข้อตกลงใดๆ

ที่น่าประหลาดใจคือ สหรัฐเป็นประเทศเดียวในหมู่ประเทศคู่สัญญาที่สรุปว่าอิหร่านละเมิดข้อตกลง ที่ผ่านมาประเทศคู่สัญญาอื่นๆ ทั้งหมดล้วนยอมรับว่าอิหร่านปฏิบัติตาม JCPOA เกิดคำถามว่าใครเป็นฝ่ายผิด รัฐบาลสหรัฐผิดหรือรัฐบาลคู่สัญญาอื่นๆ เป็นฝ่ายผิด รวมทั้ง IAEA ก็ผิดด้วย

ถึงกระนั้นจีนไม่หยุดช่วยอิหร่าน มีข้อมูลว่าจีนหาทางยกเรื่องข้อตกลงโครงการนิวเคลียร์ (JCPOA) ขึ้นทบทวนอีกครั้ง ความพยายามเรื่องนี้สะท้อนความตั้งใจของจีน เพราะรัฐบาลสหรัฐหาเรื่องอิหร่านด้วยเรื่องโครงการนิวเคลียร์เรื่อยมา

เมื่อทรัมป์ฉีกสัญญาจึงเล่นงานอิหร่านด้วยเรื่องนิวเคลียร์อีก และรุกรานอิหร่านในขณะนี้

ประการที่ 2 ช่วยฟื้นฟูความสัมพันธ์ซาอุฯ-อิหร่าน

ความสำเร็จทางการทูตครั้งสำคัญเกิดขึ้นเมื่อปี 2023 รัฐบาลจีนเป็นคนกลางช่วยฟื้นฟูความสัมพันธ์ซาอุฯ-อิหร่าน หวัง อี้ (Wang Yi) รัฐมนตรีกระทรวงการต่างประเทศจีนเผยว่าจะยกระดับความสัมพันธ์ซาอุฯ-อิหร่านให้เข้มแข็งขึ้นอีก หลัง 2 ประเทศมีความสัมพันธ์ทางการทูตระดับปกติแล้ว

แต่ไหนแต่ไรอาหรับไม่วางใจอิหร่าน คิดว่าเป็นปรปักษ์ บางคนตีความเชิงศาสนาด้วย การฟื้นฟูทางการทูตเป็นก้าวกระโดดครั้งสำคัญที่ทำลายความไม่วางใจต่อกัน

วิเคราะห์: ถ้ายึดนโยบายสหรัฐ 2 ประเทศต้องเป็นศัตรูกัน เมื่อยึดแนวทางจีน 2 ประเทศคืนดีกัน ร่วมมือกันได้ น่าติดตามว่าจากนี้ความสัมพันธ์อิหร่านกับอาหรับจะเป็นอย่างไร

ประการที่ 3 ความสัมพันธ์การค้าการลงทุน

นับจากปี 1998 จีนกลายเป็นคู่ค้าสำคัญของอิหร่าน บริษัทจีนหลายร้อยแห่งทำการค้ากับอิหร่าน ไม่เฉพาะน้ำมันเท่านั้น มีโครงการก่อสร้างต่างๆ เช่น สร้างสนามบิน ถนน ขายสินค้าอุปโภคบริโภค

แต่ไหนแต่ไรจีนสนใจลงทุนในอุตสาหกรรมหลายอย่าง เช่น เหล็ก เหมือง ระบบขนส่ง การเกษตร อุตสาหกรรมน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ

มีข้อมูลมากมายว่า จีนช่วยลงทุนพัฒนาประเทศอิหร่านในยามที่ตะวันตกคว่ำบาตร

ยกตัวอย่าง มีนาคม 2021 รัฐบาลจีนทำสัญญาลงทุนในอิหร่าน 400,000 ล้านดอลลาร์ ซื้อขายโดยไม่ใช้สกุลเงินสหรัฐ แลกกับที่จีนจะซื้อน้ำมันอิหร่านเป็นเวลา 25 ปี อาจเรียกว่าเป็นส่วนหนึ่งของ BRI จีนจะลงทุนในหลายอุตสาหกรรม เช่น การธนาคาร ธุรกิจสื่อสาร ท่าเรือ รถไฟ สาธารณสุข เทคโนโลยีสารสนเทศ เห็นชัดว่าข้อตกลงดังกล่าวอิหร่านได้ประโยชน์เต็มๆ ได้ทั้งการลงทุนจากต่างชาติและได้ขายน้ำมัน

ประการที่ 4 ซื้อใช้น้ำมันอิหร่าน

จีนเป็นผู้นำเข้าน้ำมันรายใหญ่สุดของอิหร่านมานานแล้ว มีข้อมูลว่าปี 2025 จีนน่าจะซื้อเฉลี่ยมากกว่า 1 ล้านบาร์เรลต่อวัน ทั้งนี้จีนได้ประโยชน์จากการซื้อในราคาที่ต่ำกว่าตลาด ช่วยประหยัดงบประมาณมหาศาล

การที่จีนติดต่อค้าขายช่วยอิหร่านอย่างมาก เป็นการขัดขวางนโยบายสหรัฐโดยตรง เพราะเป้าหมายการคว่ำบาตรอีกประการที่สหรัฐกับพันธมิตรกระทำต่ออิหร่าน หากมองลึกลงไปคือหวังให้เกิดการเปลี่ยนแปลงจากภายในประเทศอิหร่าน ทำให้ระบอบอิหร่านที่ยึดศาสนาไม่เป็นที่นิยมของประชาชน เพราะที่ผ่านมาเศรษฐกิจภายในประเทศมีปัญหา ราคาสินค้าอาหารหลักปรับตัวสูงขึ้นมาก ชาวอิหร่านบางส่วนวิจารณ์ตำหนิว่าเป็นเพราะอิหร่านถูกต่างชาติโดดเดี่ยวจากนโยบายรัฐบาล

ผลจากการที่จีนกับบางประเทศช่วยอิหร่าน ทำให้คำพูดในอดีตของชิมอน เปเรส (Shimon Peres) รัฐบุรุษและนักการเมืองคนสำคัญของอิสราเอลเป็นความจริง ที่ท่านเรียกร้องให้ชาติมหาอำนาจ รวมทั้งรัสเซียกับจีนคว่ำบาตรอิหร่าน “ถ้ามหาอำนาจโลกทั้งสิ้นร่วมกันต่อต้านอิหร่าน ก็จะไม่ต้องมีการโจมตีทางทหาร” (หมายถึงชิงลงมือโจมตีก่อน)

ท่าทีทางการทูต:

ตั้งแต่ต้นจีนขอให้ทุกฝ่ายหยุดปฏิบัติการทางทหารทั้งหมดทันที ร่วมปกป้องการเดินเรือเสรี โดยเฉพาะช่องแคบฮอร์มุซ (Strait of Hormuz) ไม่ให้เศรษฐกิจโลกเสียหาย แก้ปัญหาโดยยึดสหประชาติ ทำงานตามกลไกสหประชาชาติ

จีนไม่ส่งออกสงครามแต่ส่งออกสินค้านานาชนิด ด้วยความคิดว่าการค้าการลงทุนทำให้ประเทศพัฒนา ประชาชนอยู่ดีมีสุข จีนต้องการโลกที่สงบสุข เพราะบรรยากาศเช่นนี้เอื้อการค้าการลงทุน เลือกแนวทางสร้างชาติ พัฒนาประเทศให้ยิ่งใหญ่ด้วยสันติวิธี

สรุป ไม่ว่าจะอธิบายด้วยหลัก “ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด” ไม่เป็นพันธมิตรทางทหาร จีนไม่ยอมพาตัวเองเข้าสู่สนามรบ จีนตั้งหน้าตั้งตาสร้างชาติ พัฒนาประเทศให้ยิ่งใหญ่ด้วยสันติวิธีทำไมจีนต้องร่วมสงครามระหว่างอิหร่านกับอิสราเอลที่อยู่ร่วมโลกกันไม่ได้.