เปิด 2 โมเดล “เวียงชัย-เชียงม่วน” ต้นแบบ “ชุมชนล้อมโรค” สู่ "ชุมชนไร้โรค"

แม้การกิน “อาหาร” ให้เป็น “ยา” จะเป็นต้นธารของสุขภาพที่ดี แต่สำหรับวิถีชีวิตผู้คนจำนวนไม่น้อยในปัจจุบัน กลับสวนทางกินยาเป็นอาหาร มีข้อมูลจากกรมบัญชีกลางเปิดเผยล่าสุดว่า 3 อันดับโรคที่ใช้ยามากที่สุด คือ เส้นเลือดในสมองอุดตัน ความดันโลหิต และเบาหวาน โดยโรคดังกล่าว มีสาเหตุหลักจากพฤติกรรมการใช้ชีวิต โดยค่าใช้จ่ายเพื่อรักษาพยาบาลกลุ่มโรค NCDs ทั้งระบบ มีการเบิกจ่ายงบประมาณรวมกันกว่า 40,000 ล้านบาทต่อปี

ขณะที่ข้อมูลจากสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ระบุว่า ได้มีจัดสรรงบประมาณควบคุมและป้องกันโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) วงเงินประมาณ 1,252 ล้านบาท เพื่อดูแลกลุ่มเป้าหมายผู้ป่วยและประชาชนที่ต้องคัดกรองจำนวนกว่า 6.2 ล้านคน และเมื่อปี 2568 บอร์ด สปสช. อนุมัติปรับเกลี่ยงบค่าบริการสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรค (PPB) วงเงินไม่เกิน 1,016.40 ล้านบาท ใช้สนับสนุนอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) และหน่วยบริการในพื้นที่ ทำงานเชิงรุกคัดกรองสุขภาพ ให้คำแนะนำเรื่องอาหาร (การนับคาร์บ) ดูแลการกินยา และปรับพฤติกรรมในชุมชน

เปิด 2 โมเดลต้นแบบ "เวียงชัย-เชียงม่วน"

การเปิด 2 โมเดลต้นแบบ “ชุมชนล้อมโรค” สู่ “ชุมชนไร้โรค” ในพื้นที่ จ.เชียงราย-พะเยา “เวียงชัย-เชียงม่วน” ชุมชนสู้ NCDs โดยใช้แนวคิดให้ “สร้างคนในชุมชน เป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง” ถือเป็นกลยุทธสำคัญสำหรับการยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชน ไม่ให้ตกเป็นเหยื่อการบริโภคอาหารที่มี รสหวาน มัน เค็ม ที่เป็นสาเหตุของโรคดังกล่าว โดยขับเคลื่อนในลักษณะเครือข่าย กองทุนในหลักประกันสุขภาพในระดับท้องถิ่น (กปท.) องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) อาสาสมัครสาธารณสุข (อสม.) ผู้นำชุมชน คณะกรรมการหมู่บ้านและประชาชนในท้องถิ่น

นพ.คงศักดิ์ ชัยชนะ รอง นพ.สสจ.เชียงราย และ ผอ.โรงพยาบาลพระญาณสังวร อ.เวียงชัย จ.เชียงราย บอกว่า จุดเด่นของเวียงชัยโมเดล คือ การใช้เครือข่าย โรงพยาบาล–รพ.สต.–อสม.–ท้องถิ่น–ครอบครัว–ชุมชน ร่วมกันค้นหากลุ่มเสี่ยงและติดตามผู้ป่วยอย่างต่อเนื่อง ด้วยการนำผู้ป่วย 50 คนในชุมชนให้เข้าร่วมโครงการ และเมื่อพบความเสี่ยงหรือสงสัยป่วยด้วยโรคเบาหวานหรืออื่น ๆ จะเข้าสู่กระบวนการวินิจฉัยและรักษาโดยเร็ว

“โรคเรื้อรังลำดับต้น ๆ คือ เบาหวาน ความดัน เราสามารถควบคุมโรคเบาหวานให้อยู่ในระยะสงบ เพื่อลดภาวะแทรกซ้อนได้ และเปิด NCD Remission Clinic ตั้งแต่ปี 2567 นอกจากนี้ยังมีการนำระบบ Telemedicine, Tele-nurse และ Dashboard รายบุคคล มาใช้ติดตามสุขภาพ รวมถึงการส่งยาให้ผู้ป่วยถึงบ้าน จัดตั้ง NCD Prevention Center 10 ศูนย์ และจัดหลักสูตรปรับเปลี่ยนพฤติกรรม 12 สัปดาห์

ในส่วนของโรงพยาบาลนอกจากการรักษาแล้ว ฝ่ายโภชนาการยังมีการปรับสูตรอาหารสำหรับผู้ป่วยที่ต้องฟอกไตและผู้ป่วยไตในระยะเริ่มต้นที่เข้ารับการรักษาอีกด้วย และยังเปิดโอกาสให้คนต้นแบบ NCDs ซึ่งเป็นผู้ให้บริการและประชาชนผู้รับบริการเข้ามามีส่วนในการเปลี่ยนพฤติกรรมของตนเองและคนในครอบครัวอีกด้วย

“เมื่อก่อนทำงานรับเหมาก่อสร้าง เลิกจากงาน ก็ทั้งกินและเที่ยว ต่อมาไปตรวจรู้ว่าป่วยเป็นโรคเบาหวาน ขณะนั้นมีอายุแค่ 55 ปีเท่านั้น ต้องกินยาแล้ว คิดว่าหากกินยาไปนาน ๆ ไตอาจจะเสื่อมได้ เลยเลิกหมด ไม่กิน ไม่เที่ยว ดูแลสุขภาพ น้ำตาลในเลือดไม่เกิน ปัจจุบันอายุ 70 กว่าแล้ว ยังแข็งแรง ไม่ต้องกินยา เน้นเข้าวัด คุยกับปราชญ์ชาวบ้าน ออกกำลังกายเป็นหลัก ” ลุงทูน ชาวบ้าน ต.เวียงเหนือ กล่าว

ขณะที่คนต้นแบบในพื้นที่ ต.เวียงชัย ลุงเขียน ศิริวรรณ อสม.วัย 69 ปี เล่าว่า ไม่เคยมีอาการป่วยด้วยเรื้อรังและไม่เคยกินยา แต่จะเน้นดูแลสุขภาพด้วยการเดินออกกำลังกาย ไม่รับประทานอาหารที่มีรสจัด แต่จะเน้นรสจืดเป็นหลัก ใช้เกลือปรุงอาหารแทนน้ำปลา และน้ำปลา

ปรับวิถีวัฒนธรรมท้องถิ่น เน้นอาหารรสจืด

ไม่ต่างจากชุมชนไทลื้อ อ.เชียงม่วน จ.พะเยา เพียงแต่การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการกินของชาวบ้านในพื้นที่ไม่ได้ทำเฉพาะครอบครัวเท่านั้น แต่ยังรวมงานเทศกาล ทั้งงานบุญและงานประเพณีสำคัญที่มีการเสนอเมนูอาหารลดความเค็ม และเมนูอาหารหวานลดความหวาน และใช้น้ำสมุนไพรแทนการเสิร์ฟเครื่องดื่มประเภทอื่น

จินตนา บัวแตง อสม.รพ.สต.ท่าฟ้าใต้ ต.สระ อ.เชียงม่วน จ.พะเยา เล่าว่า พื้นที่ จ.พะเยา มีหลายกลุ่มชาติพันธุ์ ที่ อ.เชียงม่วน ต.บ้านสระ บ้านท่าฟ้าใต้ ส่วนใหญ่เป็นชาวไทลื้อ และกลุ่มภูไท เมี่ยน ม้ง กะเหรี่ยง ลาว ซึ่งแต่ละกลุ่มจะกินอาหารรสชาติแตกต่างกัน

“กลุ่มเมี่ยน ที่อยู่ติดฝั่ง อ.ปง จะไม่ติดอาหารที่มีรสหวานและเค็ม เน้นกินจืด ส่วนม้ง กะเหรี่ยง ไทลื้อ ติดรสเค็ม ตรงนี้อาจเป็นสาเหตุให้มีคนป่วยด้วยโรคเรื้อรัง เช่น โรคไต โรคเบาหวาน และกลายเป็นสาเหตุทำให้ต้องฟอกไต ส่วนผู้ป่วยที่ติดอาหารที่มันจัดหรือหวานจัด ทำให้ป่วยด้วยโรคหลอดเลือดสมองหรือสโตรกเพิ่มขึ้นทุกปี แล้วเริ่มตั้งแต่อายุ 30 กว่า ๆ ดังนั้น ชุมชนจึงต้องหาแนวทางแก้ปัญหาร่วมกัน”

ทางออกในการแก้ไขปัญหาจึงนำมาสู่ข้อตกลงร่วมกันระหว่าง “เจ้าภาพ แม่ครัว และแขกที่มาร่วมงาน” โดยยึดกฎ “ลดเค็ม ลดโรคไต” สร้างสุขภาพดีให้คนในชุมชน ซึ่งไม่ง่ายและต้องแลกมาด้วยการปะทะระหว่าง เจ้าภาพและแม่ครัว แต่ในที่สุดก็ได้ข้อยุติตรงกันในการวางแผนทำกับข้างเลี้ยงแขก

เมนูอาหารหลัก ๆ ของงานบุญหรือพิธีกรรมต่าง ๆ เช่น แกงแค ลาบคั่ว น้ำพริกตาแดง แกงโฮะ พวกนี้ เดิมใช้ผงปรุงรส ผงนัว ซึ่งทำให้อาหารมีรสเค็ม ก็ต้องลดปริมาณ เช่น ไม่ใช้น้ำปลา ลดปริมาณเครื่องปรุงรส ไม่ให้เค็มจัด หากใส่กะปิ ก็ต้องใช้น้ำปลา น้ำปล้าร้า ส่วนอาหารหวาน ก็ไม่ใส่น้ำตาล เน้นกินจืดหรือผลไม้ ซึ่งได้ผลดีมาก ผู้ป่วยโรคไต สโตรกลดลง บางรายที่เคยต้องฟอกไตก็ไม่ต้องฟอกไตแล้ว

ด้าน ดวงนภา พิเชษฐ์กุล รองเลขาฯ สปสช. กล่าวว่า จากภาพรวมใน 2 พื้นที่ทั้งเชียงรายและพะเยามีความแตกต่างกัน กลุ่ม อ.เวียงชัย ใช้คนในพื้นที่มีการทำงานเชิงรุกและเน้นกลุ่มเด็กซึ่งเป็นเรื่องสำคัญ ส่วนโมเดลเชียงม่วนลักษณะการแก้ไขปัญหาเข้าไปอยู่ในชีวิตประจำวัน ผ่านวัฒนธรรมชุมชน ปรับพฤติกรรมลดผู้ป่วย NCDs ซึ่ง 2 โมเดลสามารถนำไปขยายต่อได้ เนื่องจากปัจจุบันโรค NCDs กำลังกลายเป็นภาวะคุกคามทั่วโลก

อาหารไม่ว่าจะรสชาติเลิศรสเพียงใด หาก เค็ม หวาน มัน มากไป ล้วนนำมาแต่โรคพยาธิ และต้นทางของการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม เริ่มต้นได้ด้วยตนเองเท่านั้น…ที่สำคัญนอกจากการป้องกันความเสี่ยงของโรคดังกล่าวแล้ว ยังสามารถประหยัดงบประมาณในการรักษาผู้ป่วยด้วยโรค NCDs อีกด้วย

อ่านข่าว

นายกฯ ไม่ปิดประตู “กล้าธรรม” ร่วมรัฐบาล บอกทุกอย่างเป็นไปได้หมด

สรุปราคาทองคำ 11 ก.ย.2569 ปิดตลาด -550 ผันผวน 26 ครั้ง

ผ่านฉลุย มติวุฒิสภา เห็นชอบ พ.ร.บ.งบประมาณปี 70 "นายกฯ" กล่าวขอบคุณ-ยันใช้โปร่งใส