สวนลุมพินีเป็น “สวนสาธารณะ” จริง ๆ เมื่อใด? คำตอบอาจไม่ใช่สมัยรัชกาลที่ 6
ความรับรู้หลัก ๆ เกี่ยวกับความเป็นสวนสาธารณะของสวนลุมพินีคือการเป็น “สวนสาธารณะแห่งแรกของไทย” หลังจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 พระราชทานที่ดินบริเวณทุ่งศาลาแดง จำนวน 360 ไร่ ให้เป็น“วนะสาธารณ์”หรือสวนสาธารณะในความหมายปัจจุบัน หลังจะใช้จัดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ เมื่อ พ.ศ. 2468 ซึ่งครบรอบ 100 ปี ไปหมาด ๆ เมื่อปีกลาย
แต่หลังรัชกาลที่ 6 พระราชทานที่ดิน พื้นที่ดังกล่าวกลายเป็น “สวนสาธารณะ” เลยหรือไม่? คำตอบคือ ไม่
ความเป็นสวนสาธารณะของสวนลุมพินี
แม้ช่วงก่อนการจัดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ในพื้นที่สวนลุมพินี จะถมที่ ทำถนน สร้างหอนาฬิกา ขุดสระน้ำ และสร้างเกาะกลางน้ำอย่างสวยงาม แต่พอรัชกาลที่ 6 เสด็จสวรรคตในวันที่ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 ที่ดินพระราชทานผืนนี้ก็ถูกทิ้งร้าง
ศ. ดร. ชาตรี ประกิตนนทการ เล่าถึงพัฒนาการสวนลุมพิธี กว่าจะเป็น “สวนสาธารณะ”จริง ๆ ไว้ในบทความ “กว่าจะเป็นสาธารณะ : 100 ปีสวนลุมพินี ที่ไม่ใช่ 100 ปีของ ‘ความเป็นสวนสาธารณะ’ ” (มติชนสุดสัปดาห์) ชี้ว่า ความเป็นสวนสาธารณะของสวนลุมพินี ไม่ได้เกิดขึ้นทันทีใน พ.ศ. 2468
ใน พ.ศ. 2470 มีหลักฐานว่า สระน้ำของสวนลุมพินี เป็น “ที่ทิ้งขยะ” ของกรุงเทพฯ ซึ่งนั่นไม่ใช่วิธีบริหารจัดการสวนสาธารณะแน่ ๆ …
ต่อมาได้ปรับปรุงพื้นที่ขนานใหญ่ หลังจากกระทรวงมหาดไทยอนุญาตให้ พระยาคทาธรบดีสีหราชบาลเมือง(เทียบ อัศวรักษ์) เช่าที่ดิน 90 ไร่ทางทิศใต้สร้าง “สวนสนุก”เพื่อหารายได้มาพัฒนาพื้นที่ โดยได้สร้างโรงละคร เวทีแสดงมหรสพ สนามกีฬา ที่เล่นกีฬาทางน้ำ ฯลฯ และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 เสด็จฯ มาเป็นองค์ประธานในพิธีเปิด เมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2472
แต่การเก็บค่าเข้าเป็นจำนวนเงิน 10 สตางค์ คือสิ่งยืนยันว่า พื้นที่ดังกล่าวยังไม่ได้เป็นสวนสาธารณะอีกเช่นเคย ทั้งพื้นที่ที่เหลือร้อยกว่าไร่ ก็มีรั้วรอบขอบชิด ไม่ได้เปิดให้ประชาชนทั่วไปเข้าพื้นที่แต่อย่างใด
หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 รัฐบาลคณะราษฎรได้แต่งตั้งคณะกรรมการมาจัดการให้สวนลุมพินีเป็นสวนสาธารณะ พัฒนาโครงสร้างพื้นฐานต่าง ๆ แต่กว่าจะเป็นรูปเป็นร่างก็ล่วงมาถึง พ.ศ. 2485 รัฐบาลนำโดย จอมพล ป. พิบูลสงครามอนุมัติสร้างพระบรมราชานุสาวรีย์รัชกาลที่ 6 ในฐานะที่ทรงปลุกกระแส “ชาตินิยม” ทำให้คนไทยรักชาติ และเลือกสถานที่จัดสร้างคือ ทางเข้าหลักของสวนลุมพินี
โครงการดังกล่าวทำให้บริเวณอนุสาวรีย์กลายเป็นพื้นที่สาธารณะสำหรับประชาชน แต่พอไทยเข้าร่วมกับฝ่ายอักษะในสงครามโลกครั้งที่ 2 พัฒนาการความเป็นสวนสาธารณะก็หยุดชะงักลง เพราะสวนลุมพิธีคือที่ตั้งหน่วยทหารญี่ปุ่น ซึ่งก็ยิ่งห่างไกลจากความเป็นสาธารณะเข้าไปใหญ่
หลังสงครามโลกสิ้นสุด รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม เลือกจัดงานฉลองรัฐธรรมนูญประจำ พ.ศ. 2495 ที่สวนลุมพินี มีการออกร้านสินค้านานาชาติ ร้านของหน่วยงานราชการ การแสดง และสร้างอาคาร “ลุมพินีสถาน”ซึ่งเสร็จสมบูรณ์ในปีต่อมา แล้วงานฉลองรัฐธรรมนูญปีหลังจากนั้น ก็จัดในพื้นที่แห่งนี้เรื่อยมา
กระทั่ง จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์รัฐประหารในวันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2500 ก่อนการจัดงานประจำปีนั้นเพียง 3 เดือน งานฉลองรัฐธรรมนูญเลยถูกยกเลิกไปอย่างถาวร
ถึงอย่างนั้น ตลอดปลายทศวรรษ 2490 สวนลุมพินีก็ได้กลายเป็นพื้นที่และสวนสาธารณะอย่างแท้จริงไปเรียบร้อย เพราะพื้นที่ส่วนใหญ่ถูกปรับเปลี่ยนให้เป็นสวนสำหรับพักผ่อนหย่อนใจ เดิน วิ่งออกกำลังกาย และปิกนิกของประชาชนทั่วไป
อ. ชาตรีให้ทัศนะว่า “หากนับการจัดงานฉลองรัฐธรรมนูญครั้งแรก ณ สวนลุมพินีในปี พ.ศ. 2495 เป็นจุดเริ่มต้นของกระบวนการดังกล่าว สวนลุมพินีก็เพิ่งก่อรูปความเป็นสวนสาธารณะขึ้นในช่วงเวลาราว 73 ปีที่ผ่านมา มิใช่ตลอดระยะเวลา 100 ปีตามที่มักเข้าใจกัน”
ขณะที่ “สวนสราญรมย์”ซึ่งเมื่อแรกสร้างคือพระราชอุทยานส่วนพระองค์ของพระมหากษัตริย์และเจ้านายชั้นสูง แล้วเปลี่ยนเป็นสถานที่จัดงานฉลองรัฐธรรมนูญหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ก่อนจะย้ายไปจัดที่สวนลุมพินี โดยเฉพาะใน พ.ศ. 2477 ที่จัดงานกันอย่างใหญ่โต มีประกวดนางสาวสยาม การแสดงต่าง ๆ และจัดจำหน่ายสินค้ามากมาย
เหล่านี้จึงนำไปสู่ความลักลั่นในการยอมรับว่า “สวนลุมพินี” คือสวนสาธารณะแห่งแรกของไทย เพราะความเป็น “สาธารณะ” อันเป็นสากล ดูเหมือนจะก่อร่างขึ้นที่ “สวนสราญรมย์” ก่อนแล้วนั่นเอง
อ่านเพิ่มเติม :
- “อักษรไทยฉบับรัชกาลที่ 6” ซ่อนอยู่ในพระบรมราชานุสาวรีย์ที่สวนลุมพินี
- รู้หรือไม่ “สวนลุมพินี” ก่อนเป็นสวนสาธารณะ เคยเป็น “สวนสนุก” มาก่อน
- ฮาวทูทิ้ง เกือบร้อยปีก่อน รัฐขนขยะทิ้งสระในสวนลุมพินี ฝรั่งย้ายหนี-ถม 2 ปีกว่าจะเต็ม
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
ชาตรี ประกิจนนทการ. กว่าจะเป็นสาธารณะ : 100 ปีสวนลุมพินี ที่ไม่ใช่ 100 ปีของ ‘ความเป็นสวนสาธารณะ’ (1). มติชนสุดสัปดาห์, วันที่ 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569.
ชาตรี ประกิจนนทการ. กว่าจะเป็นสาธารณะ : 100 ปีสวนลุมพินี ที่ไม่ใช่ 100 ปีของ ‘ความเป็นสวนสาธารณะ’ (2). มติชนสุดสัปดาห์, วันที่ 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569.
ชาตรี ประกิจนนทการ. กว่าจะเป็นสาธารณะ : 100 ปีสวนลุมพินี ที่ไม่ใช่ 100 ปีของ ‘ความเป็นสวนสาธารณะ’ (จบ). มติชนสุดสัปดาห์, วันที่ 20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 27 เมษายน 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : สวนลุมพินีเป็น “สวนสาธารณะ” จริง ๆ เมื่อใด? คำตอบอาจไม่ใช่สมัยรัชกาลที่ 6
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com