“ท่าข้าวกำนันทรง” ท่าข้าวแห่งแรกของไทย ธุรกิจเอกชนที่เปิดบริการ 24 ชั่วโมง ก่อนร้านสะดวกซื้อ
หากกล่าวถึงธุรกิจเอกชนที่ให้บริการ 24 ชั่วโมงในไทย ส่วนใหญ่ภาพของร้านสะดวกซื้อ แต่ก่อนหน้านั้นตั้งแต่ปี 2524 “ท่าข้าวกำนันทรง” ก่อนเปิดบริการ 24 ชั่วโมงกำนันทรง ด้วยราคาซื้อขายข้าวเปลือกที่อ้างอิงของราคาตลาด
กำนันทรง
กำนันทรง หรือ ทรง องค์ชัยวัฒนะ (พ.ศ. 2476-2563) ชาวเมืองพิจิตร ที่มาย้ายถิ่นมาอยู่ที่อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ เคยเป็น “กำนัน” ตำบลเนินมะกอกอำเภอพยุหะคีรี จึงเรียกกันติดปากเรื่อยมาว่า “กำนันทรง”
เมื่อเกิดโครงการชลประทานในภาคกลาง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง โครงการเขื่อนเจ้าพระยา จังหวัดชัยนาท ที่เปิดดำเนินการปี 2500 ทำให้การค้าข้าวเปลือกในจังหวัดนครสวรรค์คึกคักมากขึ้น อำเภอพยุหะคีรีกลายเป็นศูนย์กลางการค้าข้าวภาคเหนือ ที่สามารถค้าข้าวเปลือกทางเรือได้ตลอดทั้งปี
ขณะที่การเพาะปลูกที่เปลี่ยนเป็นเพื่อค้าขาย พร้อมกับการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการตลาดและผู้เกี่ยวข้องในระบบการค้าข้าวเปลือก
ขณะที่กำนันทรงก็ก่อตั้ง “ท่าข้าว” ขึ้นเป็น “ตลาดกลางค้าข้าว” ในปี 2508 ขึ้นเป็นกลไกในตลาดข้าวของไทย และเป็น “ตลาดกลางค้าข้าวแห่งแรกของไทย”
ท่าข้าวกำนันทรง
ท่าข้าวที่กำนันทรงตั้งขึ้น มีชื่อเสียงไปทั่วประเทศ สร้างตำนานราคาซื้อขายข้าวเปลือกของที่นี้เป็นราคาอ้างอิงของตลาด ท่านข้าวของกำนันทรงมีมีพื้นที่ถึง 80 ไร่ ขนาดที่ใหญ่นี้ จึงสามารถรองรับปริมาณข้าวได้มากกว่าท่าข้าวอื่นถึง 3-4 เท่า
จึงช่วยลดต้นทุนการขนส่ง ลดปัญหาผู้ขายที่ขนสินค้ามาแล้วไม่มีที่จำหน่าย ต้องตระเวนไปท่าข้าวหรือโรงสีต่างๆ และลดต้นทุนค่าเสียโอกาสในการตีรถกลับไปรับซื้อผลผลิตในเช้าวันใหม่ ซึ่งสอดคล้องกับวิถีการค้าของพ่อค้าภาคเหนือ ในตอนเช้าจะขับรถออกรับซื้อผลผลิตจากเกษตรกรตามไร่นา หลังเวลาเที่ยงก็ออกจากพื้นที่นั้นมุ่งลงมาอำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ เพื่อนำข้าวที่มีมาจำหน่ายให้แก่พ่อค้าคนกลางหรือโรงสี หลังจากนั้นก็จะตีรถกลับไปเพื่อรับซื้อผลผลิตจากเกษตรกรในเช้าวันต่อมา
ที่สำคัญและแตกต่างกับท่าข้าวอื่นอย่างชัดเจนคือ “บทบาทของการเป็นตลาดกลาง”
ตลาดกลางค้าข้าว
การซื้อขายข้าวเลือกกำหนดจากความต้องการของผู้ซื้อและผู้ขาย โดยที่ท่าข้าว หรือกำนันทรง ไม่ได้เข้าไปรับซื้อ หรือแข่งซื้อกับพ่อค้าในตลาด ยกเว้นในช่วงแรกของการเปิดท่าข้าวของกำนันทรงการกำหนดราคาขั้นต่ำ เพื่อไม่ให้เกษตรกรที่จะไม่ถูกเอาเปรียบจากพ่อค้าข้าว ซึ่งมีข่าวสารข้อมูลที่มากกว่า
หน้าที่หลักของท่าข้าวคือ เป็นผู้ให้บริการสถานที่ซื้อขายข้าวเปลือก ที่รวมผู้ซื้อและผู้ขายจำนวนมากมาพบกัน และต่อรองซื้อขายกันด้วยวิธีการประมูลราคาหรือต่อรองราคา โดยราคาที่ซื้อขายกันในท่าข้าวของกำนันทรงคิดคำนวณย้อนกลับจากราคาซื้อขายต่างประเทศ ราคาส่งออกของผู้ส่งออกและนายหน้าค้าข้าวในตลาดกรุงเทพ รวมถึงราคาที่โรงสีในพื้นที่รับซื้อผลผลิต ตามลำดับ
นอกจากนี้ยังให้บริการด้านข้อมูลข่าวสารด้านการตลาดและราคาข้าว รวมทั้งกำกับดูแลไม่ให้ราคาซื้อขายต่ำกว่าที่ควรจะเป็น พร้อมทั้งหาสิ่งอำนวยความสะดวก และสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่ได้มาตรฐานไว้ให้บริการ เช่น เครื่องชั่งรถยนต์ รถตักข้าว ยุ้งฉาง กรรมกร บ้านพัก ซึ่งการให้บริการอำนวยความสะดวกทางด้านการตลาดถือเป็นรายได้หลักของท่าข้าว
นั่นทำให้ท่าข้าวของกำนันทรงเป็นศูนย์กลางการซื้อขายข้าวเปลือกที่พ่อค้า-เกษตรกรนิยมใช้บริการ โดยข้อมูลจากสำนักงานพาณิชย์จังหวัดนนครวสวรรค์ ในปี 2519 ปริมาณการซื้อขายข้าวเปลือกที่ท่าข้าวมีปริมาณการซื้อขายสูงที่สุดเฉลี่ยประมาณ 1,600-2,200 เกวียน/วัน
ในระหว่างปี 2521-24 ที่เป็นยุคทองของท่าข้าว เพราะการส่งออกข้าวพิ่มขึ้น ราคาซื้อขายข้าวเปลือกในประเทศปรับขึ้นตามอย่างต่อเนื่อง รัฐบาลก็ให้ความสำคัญกับการจัดตั้งตลาดกลางข้าวเปลือก
ทำให้ท่าข้าวของกำนันทรง ในฐานะตัวอย่างตลาดกลางข้าวเปลือก เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางในวงการค้าข้าวของประเทศ ปริมาณการซื้อขายเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง จาก 257,000 ตัน ในปี 2520 เป็น 422,000 ตัน และ 527,000 ตัน ในปี 2522
ปี 2524 ท่าข้าวของกำนันทรงเปิดให้มีการซื้อขายตลอด 24 ชั่วโมง เพื่อให้รองรับความต้องการที่เพิ่มขึ้น โดยมีผู้นำข้าวขายจากจังหวัดห่างไกลๆ เพิ่มขึ้น เช่น เชียงรายที่มีระยะทางไม่น้อยกว่า 550 กิโลเมตร นั่นแสดงว่าส่วนต่างหรือกำไรที่เกิดขึ้นจากการนำข้าวมาขายที่ท่าข้าวของกำนันทรงนั่นคุ้มค่าพอ
อ่านเพิ่มเติม :
- ข้าวร่วน ก็คือข้าวเจ้า หรือข้าวจ้าว อีกหนึ่งมุมมองของภาษา
- “สิ่งศักดิ์สิทธิ์” ที่เกี่ยวข้องกับข้าวและการทำนาในสังคมไทย
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
สิรินภา กาฟัก. วิวัฒนาการตลาดข้าวไทย : กรณีศึกษาตลาดกลางท่าข้าวกำนันทรง, การค้นคว้าอิสระของการศึกษาหลักสูตรเศรษฐศาสตรมหาบัณพิต (เศรษฐศาสตร์ธุรกิจ) คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ พ.ศ. 2556
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 8 เมษายน 2568
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “ท่าข้าวกำนันทรง” ท่าข้าวแห่งแรกของไทย ธุรกิจเอกชนที่เปิดบริการ 24 ชั่วโมง ก่อนร้านสะดวกซื้อ
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com