ความลับที่ซ่อนอยู่ในกาแล็กซี IC 486 จุดตัดของวงแขนกังหันและการก่อกำเนิดดาวฤกษ์
ท่ามกลางความมืดมิดอันกว้างใหญ่ของเอกภพ กาแล็กซีต่าง ๆ ล้วนซ่อนเรื่องราวอันน่าอัศจรรย์ไว้ภายใน คุณเคยสงสัยหรือไม่ว่าเบื้องหลังแสงสว่างที่หมุนวนเป็นเกลียวเหล่านั้น มีกลไกอะไรที่คอยขับเคลื่อนอยู่? ล่าสุด กล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิล (Hubble Space Telescope) ได้เผยภาพความงดงามของ "IC 486" กาแล็กซีที่ตั้งอยู่บริเวณขอบของกลุ่มดาวคนคู่ (Gemini) ห่างจากโลกของเราไปไกลถึง 380 ล้านปีแสง ภาพนี้ไม่ได้เป็นเพียงผลงานศิลปะทางอวกาศที่ตระการตา แต่ยังเป็นกุญแจสำคัญที่ไขความลับของการเติบโตของกาแล็กซีและวิวัฒนาการของดาวฤกษ์
โครงสร้างอันงดงามที่บอกเล่าอายุขัย
IC 486 ถูกจัดประเภทในทางดาราศาสตร์ว่าเป็น "กาแล็กซีชนิดกังหันมีแกน" (Barred spiral galaxy) โดดเด่นด้วยโครงสร้างสว่างที่มีลักษณะคล้ายแถบยาวพาดผ่านใจกลาง (Central bar) ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของวงแขนกังหันที่ม้วนตัวโอบล้อมแกนกลางอย่างราบรื่นจนดูคล้ายวงแหวน
สายตาอันเฉียบแหลมของกล้องฮับเบิลช่วยให้เรามองเห็นความแตกต่างของสีสันที่ซ่อนอยู่ บริเวณใจกลางที่สว่างนวลตานั้นเป็นพื้นที่ที่ถูกครอบครองโดย "ดาวฤกษ์อายุมาก" ในขณะที่บริเวณจานรอบนอกที่เปล่งแสงสีฟ้าจาง ๆ บ่งบอกถึง "พื้นที่ก่อกำเนิดดาวฤกษ์ดวงใหม่" นอกจากนี้ หากสังเกตให้ดีจะเห็นกลุ่มควันและเส้นสายสีเข้มของฝุ่นคอสมิกที่พาดผ่านโครงสร้างเหล่านั้น ซึ่งเป็นบริเวณที่มีความหนาแน่นของแก๊สโมเลกุล (Molecular gas) สูง อันเป็นแหล่งอนุบาลชั้นยอดที่ดาวฤกษ์ดวงใหม่เตรียมที่จะถือกำเนิดขึ้นมา
จุดที่สะดุดตาที่สุดในภาพนี้คือแสงสีขาวสว่างจ้า ณ ใจกลางกาแล็กซี ซึ่งสว่างจนกลบแสงของดาวฤกษ์โดยรอบ แสงนี้ไม่ได้มาจากกลุ่มดาวฤกษ์ดวงใหญ่ แต่มาจาก "นิวเคลียสกาแล็กซีกัมมันต์" (Active Galactic Nucleus หรือ AGN) ซึ่งถูกขับเคลื่อนโดย "หลุมดำมวลยิ่งยวด" (Supermassive black hole) ที่มีมวลมากกว่าดวงอาทิตย์ของเราถึง 100 ล้านเท่า
แม้ว่ากาแล็กซีขนาดใหญ่เกือบทุกแห่งจะมีหลุมดำมวลยิ่งยวดซ่อนอยู่ ณ ใจกลาง แต่หลุมดำบางดวงนั้นจะดึงดูดแก๊สและฝุ่นปริมาณมหาศาลให้หมุนวนเข้าไปสร้างเป็น "จานพอกพูนมวล" (Accretion disc) ความเสียดทานมหาศาลในแผ่นจานที่หมุนด้วยความเร็วสูงนี้สร้างความร้อนที่รุนแรง จนปลดปล่อยการแผ่รังสีพลังงานสูงออกมาคลุมไปถึงรังสีเอกซ์ (X-rays) ซึ่งสว่างเจิดจ้ากว่าแสงของดาวฤกษ์ทุกดวงในกาแล็กซีรวมกันเสียอีก กาแล็กซีที่มีพฤติกรรมสุดขั้วเช่นนี้จึงถูกเรียกว่า "กาแล็กซีกัมมันต์" (Active galaxy)
แม้เมื่อมองจากภาพถ่าย IC 486 จะดูสงบนิ่งและเป็นระเบียบ แต่ในความเป็นจริงแล้ว มันคือระบบพลวัตที่ขับเคลื่อนด้วยแรงโน้มถ่วงและวิวัฒนาการของดาวฤกษ์อย่างไม่หยุดหย่อน ในช่วงเวลาอีกหลายล้านปีนับจากนี้ โครงสร้างของมันจะยังคงเปลี่ยนแปลงต่อไป ดาวดวงใหม่จะสว่างวาบขึ้น ในขณะที่ดาวดวงเก่าจะโรยราและดับสูญไป ภาพนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงบันทึกของเสี้ยวเวลาหนึ่งในอวกาศ แต่ยังทิ้งคำถามที่น่าตื่นเต้นไว้ให้เราทบทวนว่า ในกาแล็กซีนับแสนล้านแห่งที่ล่องลอยอยู่ในความมืดมิด ยังมีความลับอะไรอีกบ้างที่รอให้มนุษยชาติไปค้นพบ?
ข้อมูลอ้างอิง: ESA/Hubble
- Where spiral arms and star formation meet