ผ่าแผนสร้างคลองระบายน้ำ ชัยนาท-อ่าวไทย เจรจาเวนคืนที่ดิน 1.8 หมื่นไร่

คณะรัฐมนตรี (ครม.) เมื่อวันที่ 29 กันยายน 2569 มีมติอนุมัติโครงการ “คลองระบายน้ำหลากชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทย” ความยาวกว่า 270 กิโลเมตร ถือเป็นโครงการใหญ่เพื่อแก้ไขปัญหาน้ำท่วมในพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยา ทั้งบริเวณตอนบนและตอนล่างของเขื่อนเจ้าพระยา โดยมีมูลค่าโครงการสูงถึง 1.65 แสนล้านบาท ใช้เวลาการก่อสร้างยาวนานถึง 8 ปี เริ่มต้นตั้งแต่ปีงบประมาณ 2570 พร้อมทั้งกำหนดแนวทางการจัดหาที่ดิน ทั้งการเจรจาและเวรคืนที่ดินรวมประมาณ 18,484 ไร่

กรมชลประทาน ระบุว่า โครงการคลองระบายน้ำหลากชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทย เป็นหนึ่งในโครงการตามแผนการบรรเทาอุทกภัยในลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการน้ำและบรรเทาปัญหาอุทกภัย 9 แผนงาน ซึ่งครอบคลุมพื้นที่จำนวน 17 จังหวัด (ตั้งแต่จังหวัดชัยนาทจนถึงจังหวัดสมุทรสาคร) โดยโครงการนี้เป็นโครงการที่มีความจำเป็นเร่งด่วนในการช่วยบรรเทาปัญหาอุทกภัยและการขาดแคลนน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง

มีวัตถุประสงค์เพื่อผันน้ำเหนือเขื่อนเจ้าพระยาผ่านแม่น้ำป่าสักลงสู่อ่าวไทย และบรรเทาอุทกภัยในพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตะวันออกตอนล่าง รวมถึงกรุงเทพมหานครและปริมณฑล ลดมูลค่าความเสียหายรวมจากอุทกภัยเฉลี่ยปีละ 16,938.21 ล้านบาท

สำหรับโครงการคลองระบายน้ำหลากชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทย มีอัตราส่วนผลประโยชน์ต่อทุน (B/C Ratio) เท่ากับ 2.12 และมีอัตราผลตอบแทนทางเศรษฐศาสตร์ (EIRR) ร้อยละ 10.94 รวมทั้งมีความสอดคล้องกับยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี (พ.ศ. 2561 - พ.ศ. 2580) และแผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ 20 ปี (พ.ศ. 2561 - พ.ศ. 2580) ด้านที่ 3 การจัดการน้ำท่วมและอุทกภัย ซึ่งได้ผ่านการดำเนินการด้านการมีส่วนร่วมของประชาชนในพื้นที่แล้ว

โครงการครอบคลุมพื้นที่ 9 จังหวัด

รายละเอียดโครงการคลองระบายน้ำหลากชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทย มีวัตถุประสงค์เพื่อผันน้ำเหนือเขื่อนเจ้าพระยาผ่านแม่น้ำป่าสักลงสู่อ่าวไทย และเพื่อบรรเทาอุทกภัยในพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง รวมถึงกรุงเทพมหานครและปริมณฑล มีระยะเวลาดำเนินการ 8 ปี ตั้งแต่ปีงบประมาณ พ.ศ. 2570 – 2577

ส่วนที่ตั้งโครงการมีพื้นที่โครงการฯ ครอบคลุม 9 จังหวัด ประกอบด้วย จังหวัดชัยนาท นครสวรรค์ ลพบุรี สระบุรี พระนครศรีอยุธยา ปทุมธานี นครนายก ฉะเชิงเทรา และสมุทรปราการ

แบ่งการก่อสร้าง 2 ช่วง 270 กิโลเมตร

ลักษณะโครงการคลองระบายน้ำหลากชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทย แบ่งการดำเนินงานเป็น 2 ช่วง ดังนี้

ช่วงที่ 1

ช่วงปรับปรุงคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก ความยาว 134.365 กิโลเมตร มีอัตราระบายน้ำหลากสูงสุด 930 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที สรุปได้ ดังนี้

1. คลองส่งน้ำอนุศาสนนันท์ เป็นคลองส่งน้ำดาดคอนกรีตซึ่งตั้งอยู่ฝั่งขวาของคลอง ทำหน้าที่ส่งน้ำให้กับโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษา จำนวน 4 โครงการ (มโนรมย์ ช่องแค โคกกระเทียม และเริงราง) ความกว้างท้องคลอง 4-14.50 เมตรความลึก 3.65 - 6.50 เมตร และความยาว 120.732 กิโลเมตร อัตราการไหลระหว่าง30 - 120 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที

2. คลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก เป็นคลองดินซึ่งตั้งอยู่ฝั่งซ้ายของคลองทำหน้าที่ระบายน้ำหลาก ความกว้างท้องคลอง 37-72.50 เมตร ความลึก 9.50-10.50 เมตร และความยาว 134.365 กิโลเมตร มีอัตราระบายน้ำสูงสุด 930 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ลงสู่แม่น้ำป่าสัก (การระบายน้ำหลากตามแนวคลองขุดใหม่ 800 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที และลงปลายคลองชัยนาท - ป่าสัก (เดิม) 130 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที)

3. ถนนสัญจร ผิวทางลาดยาง 2 ช่องจราจร กว้าง 10 เมตร ตลอดทั้ง 2 ฝั่งคลอง

4. อาคารประกอบและส่วนประกอบอื่น และปรับปรุงอาคารประกอบ (เดิม)

ช่วงที่ 2

ช่วงคลองระบายน้ำหลากป่าสัก - อ่าวไทย ความยาว 135.655 กิโลเมตร อัตราระบายน้ำหลากสูงสุด 600 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที สรุปได้ ดังนี้

1. เขื่อนทดน้ำป่าสัก เป็นประตูระบายน้ำ ขนาด 12.50 x 8 เมตร จำนวน 6 ช่อง สามารถระบายน้ำได้สูงสุด 1,800 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ตั้งอยู่ด้านเหนือน้ำของเขื่อนพระรามหกระยะทางประมาณ 1.50 กิโลเมตร

2. ทำนบดินปิดแม่น้ำป่าสัก เป็นเขื่อนดินประเภทเนื้อเดียว ความยาวทำนบดิน 130 เมตร และมีความสูงทำนบดิน 16 เมตร

3. คลองระบายน้ำหลาก ความยาว 135.655 กิโลเมตร พร้อมถนนสัญจรผิวทางลาดยาง ตลอดทั้งสองฝั่งคลอง ประกอบด้วย

• ช่วงที่ 1 เป็นคลองดินสี่เหลี่ยมคางหมู เขตคลองกว้าง 220 เมตรท้องคลองกว้าง 105 เมตร ความลึก 8 เมตร ความยาว 0.57 กิโลเมตร
• ช่วงที่ 2 เป็นคลองดินสี่เหลี่ยมคางหมู เขตคลองกว้าง 170 เมตร ท้องคลองกว้าง 88 เมตร ความลึก 7 เมตร ความยาว 22.43 กิโลเมตร
• ช่วงที่ 3 เป็นคลองดาดคอนกรีต U-shape เขตคลองกว้าง 160 เมตรท้องคลองกว้าง 85 เมตร ความลึก 6 เมตร ความยาว 112.655 กิโลเมตร

4. คลองเชื่อมคลองระพีพัฒน์ ความยาว 3.433 กิโลเมตร

5. ถนนสัญจร ผิวจราจรแบบลาดยาง 2 ช่องจราจร กว้าง 10 เมตร ตลอดทั้ง 2 ฝั่งคลอง

6. อาคารประกอบและส่วนประกอบอื่น ได้แก่ ประตูระบายน้ำ อาคารเชื่อม จุดตัดคลอง อาคารเชื่อมจุดตัดคลองพร้อมประตูเรือสัญจร สะพานรถยนต์ สะพานรถไฟอาคารจุดตัดทางคมนาคมทางบก สะพานน้ำ เป็นต้น

การศึกษาความเหมาะสม

กรมชลประทานได้ดำเนินการศึกษาความเหมาะสมและวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อมเบื้องต้นของโครงการคลองระบายน้ำหลากชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทย แล้วเสร็จเมื่อปี 2555
ด้านสิ่งแวดล้อม

ช่วงที่ 1 : ช่วงปรับปรุงคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก ไม่เข้าข่าย ต้องศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อม

ช่วงที่ 2 : ช่วงคลองระบายน้ำหลากป่าสัก - อ่าวไทย กรมชลประทานได้ดำเนินการศึกษาทบทวนความเหมาะสมและวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) แล้วเสร็จและได้เสนอต่อคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ (กก.วล.) ซึ่งมีมติในการประชุมครั้งที่ 6/2568 เมื่อวันที่ 18 ธันวาคม 2568 เห็นชอบรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมโครงการทางระบายน้ำหลากเจ้าพระยาฝั่งตะวันออกตอนล่าง (คลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก - อ่าวไทย)

การสำรวจ - ออกแบบ

1. ช่วงปรับปรุงคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก ออกแบบรายละเอียดแล้วเสร็จเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2564

2. ช่วงคลองระบายน้ำหลากป่าสัก - อ่าวไทย ออกแบบรายละเอียดแล้วเสร็จเมื่อเดือนตุลาคม 2567

การจัดหาที่ดิน (รวมประมาณ 18,484 ไร่)

1. ช่วงปรับปรุงคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก จำเป็นต้องดำเนินการ จัดหาที่ดินเพิ่มเติมจากพื้นที่แนวคลองเดิม เนื้อที่ประมาณ 781 ไร่ ปัจจุบันอยู่ระหว่างการเตรียมความพร้อมในการจัดหาที่ดินทั้งวิธีการเจรจาปรองดองและการเสนอขอตราพระราชกฤษฎีกากำหนดเขตที่ดินที่จะเวนคืน

2. ช่วงคลองระบายน้ำหลากป่าสัก - อ่าวไทย จำเป็นต้องดำเนินการจัดหาที่ดินเพื่อก่อสร้างคลองระบายน้ำ เนื้อที่ประมาณ 17,703 ไร่ ปัจจุบันอยู่ระหว่างการเตรียมความพร้อมในการจัดหาที่ดินทั้งวิธีการเจรจาปรองดองและการเสนอขอตราพระราชกฤษฎีกากำหนดเขตที่ดินที่จะเวนคืน

การขออนุญาตใช้พื้นที่

อยู่ระหว่างการขออนุญาตจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย กรมทางหลวง กรมทางหลวงชนบท กรมเจ้าท่า และกรมธนารักษ์

การรับฟังความคิดเห็นและการมีส่วนร่วมกับประชาชน

กรมชลประทานได้ดำเนินการจัดการประชาสัมพันธ์ มวลชนสัมพันธ์ และการมีส่วนร่วมของประชาชน ตั้งแต่ขั้นตอนการศึกษาความเหมาะสมของโครงการและขั้นตอนการสำรวจออกแบบโดยให้ความรู้ความเข้าใจแก่ประชาชนในทุกภาคส่วน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อนำไปสู่การกำหนดรูปแบบของโครงการฯ

ทั้งนี้มีการดำเนินงานด้านการมีส่วนร่วมของประชาชน ซึ่งประชาชนเห็นด้วยกับการพัฒนาโครงการและในขั้นตอนระหว่างการก่อสร้างจะได้ดำเนินการชี้แจงสร้างความเข้าใจอย่างต่อเนื่องต่อไป

การบริหารจัดการน้ำ

กรมชลประทานได้จัดทำรายงานคู่มือการบริหารจัดการน้ำของโครงการฯ และได้มีการวิเคราะห์วิธีการบริหารจัดการน้ำไว้ในกรณีต่าง ๆ แบ่งตามระยะเวลาการพัฒนา โดยพิจารณาปริมาณน้ำในแม่น้ำป่าสักเป็นหลักในการบริหารจัดการน้ำประกอบด้วยกรณีพัฒนา 3 กรณี ดังนี้

1. กรณีดำเนินการเฉพาะคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก ด้วยอัตราการระบายน้ำสูงสุด 930 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที

2. กรณีดำเนินการคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก ด้วยอัตราการระบายน้ำสูงสุด 930 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที และปรับปรุงคลองระพีพัฒน์ ด้วยอัตราการไหลสูงสุด 400 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที

3. กรณีดำเนินการคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก ด้วยอัตราการระบายน้ำสูงสุด 930 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที การปรับปรุงคลองระพีพัฒน์ ด้วยอัตราการไหลสูงสุด 400 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที และดำเนินการคลองระบายน้ำหลากป่าสัก – อ่าวไทย ด้วยอัตราการไหลสูงสุด 600 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที

กรอบวงเงินโครงการ

กรอบวงเงินโครงการคลองระบายน้ำหลากชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทย มีวงเงินรวมกว่า 165,000 ล้านบาท แบ่งเป็น

• ค่าก่อสร้างประมาณ 136,718 ล้านบาท โดยช่วงที่ 1 ช่วงปรับปรุงคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก 38,092.27 ล้านบาท ช่วงที่ 2 : ช่วงคลองระบายน้ำหลากป่าสัก - อ่าวไทย 98,625.73 ล้านบาท
• ค่าซื้อที่ดิน ค่าทดแทน ค่ารื้อย้ายในการจัดหาที่ดิน 23,328 ล้านบาท
• ค่าเผื่อเหลือเผื่อขาด 4,954 ล้านบาท

ประโยชน์และผลกระทบ

1. ช่วงปรับปรุงคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก สามารถตัดยอดน้ำหลากหน้าเขื่อนเจ้าพระยาได้เพิ่มขึ้นจาก 210 เป็น 930 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที และเร่งระบายน้ำลงสู่แม่น้ำป่าสักได้อย่างรวดเร็ว ทำให้ช่วยลดระดับน้ำในแม่น้ำเจ้าพระยาลดความเสี่ยงการเกิดน้ำล้นตลิ่งและบรรเทาปัญหาอุทกภัยในพื้นที่ชุมชน พื้นที่เศรษฐกิจและพื้นที่เกษตรกรรมในจังหวัดชัยนาท สิงห์บุรี อ่างทอง และพระนครศรีอยุธยา

2. สามารถช่วยบรรเทาอุทกภัยในพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตั้งแต่เหนือเขื่อนเจ้าพระยาและเหนือเขื่อนพระรามหกลงสู่อ่าวไทยเป็นประมาณ 600 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที

3. ช่วยลดมูลค่าความเสียหายรวมจากอุทกภัยเฉลี่ยปีละ 16,938.21 ล้านบาท

4. สามารถบริหารจัดการน้ำหลากจากแม่น้ำเจ้าพระยาและแม่น้ำป่าสักลงทะเลอ่าวไทยเพื่อลดพื้นที่น้ำท่วมบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างได้ประมาณ 3.48 ล้านไร่ (อ้างอิงจากกรณีเหตุการณ์น้ำท่วม ปี 2554)

5. สามารถเก็บกักน้ำไว้ในคลองระบายน้ำหลากชัยนาท - ป่าสัก – อ่าวไทย ได้ประมาณ 155.77 ล้านลูกบาศก์เมตร

6. เพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการน้ำให้โครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาในพื้นที่ได้แก่ โครงการส่งน้ำและบำรุงรักษามโนรมย์ โครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาช่องแค โครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาโคกกระเทียม และโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาเริงราง

7. ถนนเลียบคลองระบายน้ำหลากจะช่วยลดต้นทุนการสัญจรหรือค่าเดินทางและการขนส่งสินค้าเกษตรและประหยัดเวลาการเดินทางให้แก่ประชาชน เกิดผลตอบแทนเฉลี่ยปีละ 64.41 ล้านบาท