พารู้จัก “เยิร์ต” บ้านเคลื่อนย้ายได้ของชนร่อนเร่ วิถีชีวิตดั้งเดิมสู่บทบาทใหม่ในโลกปัจจุบัน

ภูมิทัศน์อันกว้างใหญ่ของทุ่งหญ้าสเตปป์แห่งเอเชียกลาง1 ถูกปกคลุมไปด้วยทุ่งหญ้าไกลสุดตา ไม่มีต้นไม้ให้พักเป็นร่มเงา จึงเป็นไปได้ยากที่จะหาตำแหน่งเหมาะสมสำหรับลงหลักปักฐาน แต่มันกลับเป็นบ้านของชนร่อนเร่ (Nomad) หลายกลุ่มที่พเนจรไปทั่วภูมิภาค โยกย้ายไปตามแหล่งน้ำและทุ่งหญ้าเพื่อเลี้ยงฝูงสัตว์ หลอมรวมกันจนกลายเป็นวัฒนธรรมร่วมของชนร่อนเร่ในทวีปยูเรเชีย

มรดกทางวัฒนธรรมอย่างหนึ่งที่ยังคงดำเนินมาถึงปัจจุบันคือกระโจมเยิร์ต (Yurt) หรือเกอร์ (Ger) ในภาษามองโกเลีย อันเป็นกระโจมอยู่อาศัยชั่วคราวที่สามารถเคลื่อนย้ายได้ และเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตชนร่อนเร่ที่สืบทอดกันมาหลายพันปี ครอบคลุมตั้งแต่มองโกเลียจนถึงทุกประเทศในภูมิภาคเอเชียกลาง2 มีลักษณะเป็นบ้านกระโจมที่สามารถติดตั้ง และรื้อถอนได้ในเวลาไม่กี่ชั่วโมง มีความสูง 2 เมตร และรองรับสมาชิกได้ราว 15 คน เหมาะสำหรับการใช้ชีวิตที่โยกย้ายแหล่งอาศัยหลายครั้งต่อปี

ถึงแม้ว่าในปัจจุบันชีวิตของผู้คนจะไม่ได้ร่อนเร่อย่างในอดีต โดยเฉพาะกลุ่มประเทศในเอเชียกลางที่ได้รับผลกระทบจากขยายตัวของสหภาพโซเวียต ซึ่งบังคับให้ประชาชนทิ้งการดำเนินชีวิตอย่างอิสระไปสู่การมีที่อยู่เป็นหลักแหล่ง เมื่อสหภาพโซเวียตล่มสลายลง จึงเป็นโอกาสให้พวกเขาได้เฉลิมฉลองวัฒนธรรมที่เคยรุ่งเรืองเป็นเวลาหลายพันปี เห็นได้ชัดคือธงชาติของประเทศคีร์กีซสถานซึ่งถูกเปลี่ยนจากธงโซเวียตเป็นธงชาติที่มีสัญลักษณ์ ‘ชานิรัค’ (Shañıraq) หรือยอดกระโจมของเยิร์ตในปีเดียวกับที่ได้รับอิสรภาพ

ย้อนเวลาไปกับ World Nomad Games มหกรรมกีฬาของชนร่อนเร่
การเติบโตของโลกยุคใหม่ก็เป็นอีกหนึ่งปัจจัยที่ส่งผลให้วิถีชีวิตของชนร่อนเร่ต่างถูกลืมเลือนไปตามกาลเวลา จึงทำให้ อัลมัซเบก อาตัมบายิฟ (Almazbek Atambayev) อดีตประธานาธิบดีคีร์กีซสถาน เกิดแนวคิดการรักษามรดกทางวัฒนธรรม และกีฬาการละเล่นแบบโบราณของชนกลุ่มน้อยในทวีปยูเรเชีย ให้กลายเป็นมหกรรมกีฬาของชนร่อนเร่ หรือ World Nomad Games เพื่อมุ่งเป้าในการสานสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นระหว่างประเทศที่มีวัฒนธรรมร่วม ผ่านการนำกีฬามากมายที่เคยเป็นส่วนหนึ่งของการใช้ชีวิตของชนร่อนเร่กลับมาให้โลกได้สัมผัสอีกครั้ง

มหกรรมกีฬา World Nomad Games มีพิธีเปิดที่แตกต่างไปจากมหกรรมกีฬาอื่นอย่างโอลิมปิกที่ใช้คบเพลิงเป็นสัญลักษณ์ของการส่งต่อประเพณีการแข่งขันสู่เจ้าภาพครั้งต่อไป แต่สำหรับ World Nomad Games พวกเขาใช้ ‘น้ำ’ อันเป็นทรัพยากรสำคัญของวิถีชีวิตเพื่อเป็นสัญลักษณ์ของพิธีเปิด จึงทำให้ในพิธีเปิดการแข่งขันจะมีการส่งต่อน้ำที่มาจากบ่อน้ำพุศักดิ์สิทธิ์ในเมืองท้องถิ่นไปพร้อมกับขบวนคาราวานแห่งความเป็นเอกภาพ (The Caravan of Unity) เพื่อประกอบขั้นตอนสำคัญสำหรับพิธีเปิด

การแข่งขันประกอบไปด้วยกีฬาที่น่าสนใจมากมายซึ่งสอดคล้องกับรูปแบบชีวิตดั้งเดิม ตั้งแต่การแข่งขันสร้างเยิร์ต การแข่งยิงธนูบนหลังม้า และการแข่งนกล่าเหยื่อ หรือกีฬามวยปล้ำเช่นมวยปล้ำสายคาดเอว (Alysh) และมวยปล้ำมาส (mas-wrestling)3 ไปจนถึงมวยปล้ำบนหลังม้า นอกจากนี้ ยังมีการแข่งขันด้านสติปัญญาอย่างเกมกระดานแมนกาลา (Mangala) และมีโปรแกรมสำคัญคือกีฬาขี่ม้าแย่งแพะ (Kokpar) ที่ผู้เข้าแข่งขันทั้งสองทีมต้องขี่ม้าเพื่อแย่งซากแพะ (หุ่นจำลอง) ที่มีน้ำหนักราว 30 กิโลกรัม เพื่อโยนลงไปในหลุมวงกลมในการทำคะแนน อันเป็นกีฬาพื้นเมืองยอดนิยมในประเทศเอเชียกลาง

ไฮไลต์สำคัญที่ขาดไม่ได้ คือการจัดแสดงกระโจมเยิร์ตจากหลายประเทศที่ถูกนำมาพร้อมกับคณะคาราวาน โดยถูกตกแต่งให้มีเอกลักษณ์ตามขนบธรรมเนียมของแต่ละประเทศ และติดตั้งไปทั่วพื้นที่สันทนาการซึ่งเป็นการจำลองหมู่บ้านของชนพื้นเมืองแบบดั้งเดิม โดยในเยิร์ตแต่ละหลังจะมีการจัดแสดงหลายประเภทเพื่อถ่ายทอดวัฒนธรรม อย่างการจัดแสดงโบราณวัตถุ งานฝีมือพื้นบ้าน งานแสดงดนตรี และการอ่านกวีพื้นเมือง เพื่อให้นักท่องเที่ยวได้เรียนรู้วัฒนธรรมของชนร่อนเร่จากทั่วทุกสารทิศ

ตามรอยคาราวานบนเส้นทางสายไหม
เอเชียกลางยังเคยเป็นดินแดนสำคัญในช่วงความรุ่งเรืองของ “เส้นทางสายไหม” โดยมีชนร่อนเร่ที่รับบทบาทสำคัญในการติดต่อค้าขายและแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม ในปัจจุบันเราอาจตามรอยเส้นทางสายไหมในเอเชียกลางได้ผ่านแพลตฟอร์มอย่าง Feel Nomad Caravanistan หรือ INDY GUIDE ซึ่งสามารถจัดวางการท่องเที่ยวระยะยาวแบบข้ามประเทศ หรือจะจัดทริปสั้น ๆ ได้ในประเทศที่ต้องการ

นอกจากจะได้สัมผัสเส้นทางแห่งประวัติศาสตร์และสถานที่สำคัญทางศาสนามากมาย เรายังจะได้สัมผัสการใช้ชีวิตดั้งเดิมของชาวเอเชียกลาง โดยมีโฮสต์ให้บริการประสบการณ์หลายรูปแบบ อย่างการขี่อูฐกลางทะเลทรายแล้วตั้งวงฟังเพลงพื้นเมืองรอบกองไฟพร้อมนอนมองดูดาวใกล้ทะเลสาบทะเลสาบไอดาร์ (Aydar Lake) หรือจะสัมผัสธรรมชาติที่ห้อมล้อมไปด้วยทิวเขาริมทะเลสาบซองโคล (Song-Köl) ไปจนถึงการเยี่ยมเยือนหมู่บ้านชาวฮันในมองโกเลีย

นักท่องเที่ยวจะได้พักค้างแรมในแคมป์เยิร์ตที่ปรับเปลี่ยนให้รองรับการใช้ชีวิตสมัยใหม่ได้ เช่น การให้บริการสัญญาณอินเทอร์เน็ต ห้องน้ำสมัยใหม่ หรือเครื่องใช้ไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ รวมทั้งยังจะได้ลิ้มลองอาหารพื้นเมืองในแต่ละพื้นที่ซึ่งสอดคล้องกับรูปแบบของชนเผ่าเร่รอนในอดีต “การพักแรมในแคมป์เยิร์ต ทำให้นักท่องเที่ยวสามารถช่วยเหลือเศรษฐกิจของชุมชนได้ทางตรง ทั้งยังช่วยส่งเสริมความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นของผู้ประกอบธุรกิจท้องถิ่น” อเล็กซานดรา โตซุน (Alexandra Tosun) ผู้ร่วมก่อตั้ง INDY GUIDE กล่าว

กระโจมแห่งความอารี
กระโจมเยิร์ตยังเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ชาวคาซัคสถานมอบให้ประชาชนชาวยูเครนในระหว่างการรุนรานจากรัสเซีย โดยเป็นโครงการที่ร่วมมือกันระหว่างประชาชนทั้งสองประเทศ นำเยิร์ตเข้ามาติดตั้งในหลายเมืองของยูเครนเพื่อเป็นที่อยู่อาศัยชั่วคราวของผู้ลี้ภัยในช่วงขาดแคลนไฟฟ้า โดยมีอาสาสมัครจากทั้งคาซัคสถานและยูเครนคอยช่วยเหลือสนับสนุน พวกเขาเรียกโครงการนี้ว่า “Yurt of Invincibility” หรือ “เยิร์ตแห่งความอยู่ยงคงกระพัน” แสดงให้เห็นถึงการเป็นหนึ่งเดียวกันของพลเมืองของทั้งสองประเทศ โดยในอดีตทั้งคาซัคสถานและยูเครนต่างก็เคยเป็นส่วนหนึ่งของสหภาพโซเวียต และยังคงสานสัมพันธ์ด้านการทูตเมื่อสหภาพโซเวียตล่มสลายไป

โครงการ “Yurt of Invincibility” ได้ติดตั้งเยิร์ตในเมืองสำคัญ 7 แห่งที่ได้รับผลกระทบจากสงคราม และสามารถรองรับประชาชนได้ราว 50 คนต่อหนึ่งกระโจม ซึ่งนอกจากจะช่วยเหลือให้ความอบอุ่นและที่พักอาศัยให้กับเหล่าผู้ลี้ภัยแล้ว ยังช่วยให้ได้เรียนรู้วัฒนธรรมของชาวคาซัคสถานจากอาหาร การแสดงดนตรี และเสื้อผ้าพื้นเมือง ในขณะเดียวกันก็มีกิจกรรมให้เหล่าเด็ก ๆ ในการทำงานฝีมือเพื่อทำความรู้จักกับวัฒนธรรมคาซัคสถานมากขึ้น

ปัจจุบันมีประชากรราว 30% ของมองโกเลียที่ยังคงใช้ชีวิตในรูปแบบพเนจร โยกย้ายไปตามทุ่งหญ้าสเตปป์ และอาศัยอยู่ในเยิร์ต จึงเรียกได้ว่ามองโกเลียเป็น “ประเทศสุดท้ายของชนร่อนเร่” กล่าวโดย บาครุน การ์ดี (Badruun Gardi) ผู้ร่วมก่อตั้ง GerHub อย่างไรก็ตาม มองโกเลียก็ยังเผชิญปัญหาการขาดแคลนสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานของชุมชนผู้ที่อาศัยอยู่ในเยิร์ตแห่งชานเมืองอูลานบาตาร์ ทำให้ภารกิจของ GerHub คือการพัฒนาชุมชนแห่งนี้ให้ดียิ่งขึ้น อีกทั้งต้องรักษามรดกทางวัฒนธรรมให้สามารถอยู่ร่วมกับโลกสมัยใหม่ได้ต่อไป

1 ดินแดนเอเชียกลางอันเป็นภูมิภาคที่ตั้งอยู่กึ่งกลางทวีปเอเชีย มีพรมแดนติดกับรัสเซียทางตอนเหนือ จีนและมองโกเลียทางตะวันออก ทวีปยุโรปอยู่ทางตะวันตก อัฟกานิสถาน และอิหร่านอยู่ทางใต้ ทำให้เอเชียกลางไม่มีทางออกสู่มหาสมุทร
2 ประกอบไปด้วยประเทศ คาซัคสถาน คีร์กีซสถาน ทาจิกิสถาน เติร์กเมนิสถาน และอุซเบกิสถาน
3 มวยปล้ำมาส (mas-wrestling) การแข่งขันที่ทั้งสองฝ่ายต่างนั่งลงแล้วใช้เท้ายันแผ่นไม้แบ่งเขตแล้วไม้มือทั้งสองข้างยื้อแย่งไม้จากฝั่งตรงข้ามมาให้สำเร็จ

ที่มา : บทความ “yurt” โดย Jeannie Evers
บทความ “The Silk Road” โดย National Geographic Society
บทความ “Big in Kyrgyzstan: The World Nomad Games” โดย John Wendle
บทความ “On the Move With a Home in Tow – Nomadic Lifestyle Made Possible by Kazakh Yurt” โดย Aibarshyn Akhmetkali
บทความ “Yurt alert: Traditional tents make a comeback in Kazakhstan” โดย Meenakshi J
บทความ “Life in Ulaanbaatar's tent city is hard – but Mongolians won't give up their gers” โดย Peter Geoghegan
พอดแคสต์ "The Last Nomads" โดย The Asia Foundation
เว็บไซต์ "yurta-nezlamnosti.com"
เว็บไซต์ "indyguide.com"
เว็บไซต์ "worldnomadgames.kz"
เว็บไซต์ "feelnomad.com"

เว็บไซต์ "caravanistan.com"

เรื่อง : นพกร คนไว