ทำไมกรุงเทพฯ ถึงเป็นจังหวัดเดียวที่ได้เลือกตั้งผู้ว่าฯ ? อีก 76 จังหวัดมีหวังไหม จะได้เลือกผู้แทนเอง

ท่ามกลางบรรยากาศการเลือกตั้งผู้ว่าฯ กทม. ที่รอบนี้มีผู้สมัครชิงตำแหน่งถึง 18 คน พร้อมแข่งขันนำเสนอนโยบายยกระดับคุณภาพชีวิตคนเมือง คำถามสำคัญที่มักเกิดขึ้นพร้อมๆ กัน จากจังหวัดอื่นๆ คือ ทำไมถึงมีการเลือกตั้งผู้ว่าฯ แค่ใน กทม. และทำไมต่างจังหวัด ถึงเลือกตั้งผู้ว่าฯ ของตัวเองบ้างไม่ได้ ?

การที่กรุงเทพฯ มีการเลือกตั้งผู้ว่า กทม.นั้น เป็นผลพวงจากโครงสร้างการปกครอง และการรวมศูนย์อำนาจที่มีมาอย่างยาวนานในไทย เพราะกรุงเทพฯ ถือเป็น "องค์กรปกครองท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ" เป็นเมืองหลวงที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจ มีประชากรหนาแน่น และมีลักษณะเฉพาะที่การบริหารราชการในรูปแบบปกติไม่สามารถตอบสนองได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ในกรุงเทพฯ อำนาจการบริหารจะรวมอยู่ที่ผู้ว่าราชการจังหวัดที่มาจากการเลือกตั้งเพียงคนเดียว โดยไม่มีตำแหน่งนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) มาซ้อนทับ นอกจากนี้ กทม. ยังมีอำนาจบางประการที่เหนือกว่าท้องถิ่นอื่น เช่น การขอตั้งงบประมาณโดยตรงต่อสำนักงบประมาณ และการจัดทำบริการสาธารณะขนาดใหญ่

อย่างไรก็ตาม แม้จะเป็นรูปแบบพิเศษ แต่ กทม. ก็ยังติดล็อกอำนาจจากส่วนกลางในหลายด้าน เช่น อำนาจเหนือถนนที่เป็นของตำรวจจราจร หรือการอนุญาตเส้นทางรถเมล์ที่เป็นของกรมการขนส่งทางบก

ขณะที่คนกรุงฯ ได้มีสิทธิเลือกตั้งผู้ว่า แต่ประชาชนในอีก 76 จังหวัดที่เหลือนั้น ถือว่าอยู่ภายใต้ระบบ "ราชการส่วนภูมิภาค" ซึ่งมีผู้ว่าราชการจังหวัดที่มาจากการแต่งตั้งโดยกระทรวงมหาดไทย ที่มักมีวาระการโยกย้าย หรือเกษียณอายุ และมีการเลือกตั้งท้องถิ่น คือ การเลือกตั้ง นายกฯ อบจ. ที่ยึดโยงกับประชาชนมากกว่า แต่มักถูกมองว่าข้อจำกัดในด้านอำนาจ งบประมาณ และมักถูกกำกับดูแลโดยผู้ว่าฯ ที่มาจากแต่งตั้งอีกชั้นหนึ่ง

การกระจายอำนาจสู่ต่างจังหวัดยังไม่เกิดขึ้นจริงในไทย โดยหลายครั้ง กระทรวงมหาดไทยและชนชั้นนำราชการยังคงต้องการรักษาอำนาจในการควบคุมจังหวัดต่างๆ เพื่อสนองนโยบาย ทำให้มักมีวาทกรรมว่า ยังไม่มีความพร้อม ไปถึงโครงสร้างรัฐธรรมนูญ 2560 เองก็เป็นอีกหนึ่งปัจจัย ที่ออกแบบมาเพื่อลดทอนอำนาจท้องถิ่น และส่งเสริมให้ราชการส่วนภูมิภาคเติบโตขึ้น ต่างจากรัฐธรรมนูญปี 2540 ที่เคยเปิดช่องให้ประชาชนเลือกรูปแบบการปกครองที่ต้องการได้

แต่ถึงอย่างนั้น ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ก็มีกระแส และการเคลื่อนไหวเพื่อเรียกร้องสิทธิในการเลือกตั้งผู้ว่าฯ ทั่วประเทศก็เติบโตขึ้น โดยเฉพาะหลังการเลือกตั้งผู้ว่าฯ กทม. ปี 2565

ไม่ว่าจะเป็นแคมเปญภาคประชาชน ที่ใช้ชื่อเพจเฟซบุ๊ก 'We're all voter' ที่รณรงค์เลือกผู้ว่าทั่วประเทศ และเคยจัดกิจกรรมที่ล่ารายชื่อหมื่นรายชื่อยื่นต่อสภาเพื่อแก้ไขรัฐธรรมนูญ ทั้งที่ผ่านมายังมีการเคลื่อนไหวในหลายจังหวัด อย่างเช่น เชียงใหม่ ขอนแก่น ภูเก็ต และเชียงราย ที่เคยมีกิจกรรมการจัดเลือกตั้งผู้ว่าฯ จำลองที่ประตูท่าแพ จ.เชียงใหม่เป็นต้น

ในเชิงกฎหมาย หรือนโยบายเอง ก็เคยมีความพยายามผลักดันร่าง พ.ร.บ. "เชียงใหม่มหานคร" และ "ภูเก็ตมหานคร" เพื่อยกระดับเป็นท้องถิ่นรูปแบบพิเศษที่ไม่มีผู้ว่าฯ แต่งตั้ง ทั้งตั้งแต่พรรคก้าวไกล จนมาถึงพรรคประชาชนเอง ก็มีนโยบายเลือกตั้งผู้ว่าราชการจังหวัด ให้ท้องถิ่นได้จัดการเลือกผู้แทนจังหวัดของตนเองด้วย

รวมไปถึง ข้อเสนอ "ปลดล็อกท้องถิ่น" ของคณะก้าวหน้า: การรวบรวมรายชื่อกว่า 8 หมื่นรายชื่อเพื่อยื่นแก้ไขรัฐธรรมนูญหมวด 14 ว่าด้วยการปกครองส่วนท้องถิ่น เพื่อให้อำนาจและงบประมาณกลับสู่มือประชาชนอย่างแท้จริง

ข่าวที่เกี่ยวข้อง

• ย้อนดูประวัติ-สถิติน่าสนใจผู้ว่าฯ กทม. ใครคือผู้ว่าฯ ที่กวาดคะแนนเสียงมากที่สุด ?
• "ดวงฤทธิ์" เปิดตัวทีมคนทำงาน ชิง ส.ก. นามอิสระ
• กรุงเทพฯ ติดอันดับ 8 เมืองที่ดีที่สุดในโลก 2026 รั้งที่ 2 เอเชีย
• "กรุงเทพฯ" ยืนหนึ่ง ครองแชมป์เมืองที่ดีที่สุดของเอเชีย 2026
• กรุงเทพฯ คว้าอันดับ 3 ของโลก สถานที่น่าเที่ยวปี 2026