เรื่องน่ารู้ : ว่านพายแฉก

ว่านพายแฉก กล้วยไม้ดิน มีเหง้าทอดเลื้อย อวบน้ำ ลำต้นตั้งตรง สูง 7.5-20 ซม. ใบ จำนวน 3-4 ใบ ออกเป็นกระจุกใกล้พื้นดิน มักเหี่ยวแห้งช่วงออกดอก แผ่นใบรูปใบหอก กว้าง 0.5-1.5 ซม. ยาว 1.5-3 ซม. ปลายแหลม ช่อดอก ออกที่ปลายยอดแบบช่อกระจะสั้น ช่อดอกยาว 5-18 ซม. จำนวน 1-4 ดอก ก้านช่อดอกและกลีบเลี้ยงมีขน ปลายขนมีลักษณะเป็นต่อกลม ดอก บานเต็มที่กว้าง 4-5 มม. สีขาว กลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเป็นหลอดสั้น ปลายแยกเป็นแฉกรูปสามเหลี่ยมสีเขียวแถมสีน้ำตาล กลีบดอกรูปแถบถึงรูปใบหอก ปลายมน กลีบปากสีขาว รูปร่างกลม มีจุดแต้มสีเขียว 2 แต้ม ปลายกลีบปากหยักตื้นเป็น 2 แฉก แต่ละแฉกปลายหยักเป็นคลื่นจนถึงหยักเป็นซี่ฟันถี่
สรรพคุณทางยา จากการศึกษาและภูมิปัญญาพื้นบ้าน กล้วยไม้ดินในกลุ่มนี้มีประโยชน์ทางยา ดังนี้
แก้พิษจากแมลง: ใช้หัวหรือเหง้าฝนกับน้ำมะนาว เพื่อทาแก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย
รักษาโรคผิวหนัง: นำเหง้ามาต้มรวมกับว่านชนิดอื่น เพื่อรักษาโรคกลากเกลื้อน แก้ผื่นคัน และบรรเทาอาการลมพิษ
ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ: ใบและส่วนต่างๆ ของกล้วยไม้มีสารต้านอนุมูลอิสระที่ช่วยลดการอักเสบและบำรุงสุขภาพเซลล์

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
ลำต้น: เป็นกล้วยไม้ดินขนาดเล็ก มีเหง้าอวบน้ำทอดเลื้อยไปตามพื้นดิน
ใบ: ออกเป็นกระจุก 3-4 ใบใกล้พื้นดิน มักทิ้งใบในช่วงหน้าหนาวเหลือเพียงลำต้น
ดอก: ออกช่อดอกขนาดเล็กในช่วงต้นฤดูแล้ง ดอกมีขนาดเล็กคล้ายหัวเข็มหมุด

ประโยชน์ด้านอื่นๆ
ไม้ประดับ: นิยมปลูกในโถแก้ว เนื่องจากเป็นไม้ฟอร์มเล็กที่สวยงามและเลี้ยงง่ายในที่ร่มชื้น
ความเชื่อ: ในทางไสยศาสตร์หรือความเชื่อโบราณ มักปลูกเป็นว่านมงคลเพื่อเมตตามหานิยมหรือการคุ้มครองตามลักษณะชื่อ "ว่าน"

ข้อควรระวัง: กล้วยไม้ป่าในธรรมชาติจัดเป็นของป่าหวงห้ามตามกฎหมาย การครอบครองหรือค้าขายควรตรวจสอบแหล่งที่มาให้ถูกต้อง

ส่วนการปลูก ว่านพายแฉก หรือกล้วยไม้ดินในโถแก้ว เป็นวิธีที่เหมาะมาก เพราะช่วยรักษาความชื้นที่พืชชนิดนี้ต้องการได้ดี โดยมีขั้นตอนและเทคนิคการดูแลดังนี้
1.การเตรียมวัสดุปลูก ว่านพายแฉกชอบวัสดุที่ ระบายน้ำดีแต่เก็บความชื้นได้
ชั้นล่างสุด: ใส่หินภูเขาไฟ เม็ดดินเผา หรือถ่านไม้ เพื่อเป็นชั้นระบายน้ำ ป้องกันรากเน่าจากน้ำขัง
ชั้นวัสดุปลูก: ใช้พีทมอส ผสมกับหินภูเขาไฟเบอร์เล็ก หรือสแฟกนัมมอส เพื่อให้รากเดินได้ง่ายและอากาศถ่ายเท

2.แสงสว่างและอุณหภูมิ
แสง: วางในจุดที่ได้รับ แสงสว่างรำไร เช่น ริมหน้าต่างที่ไม่โดนแดดตรงๆ ประมาณ 6 ชั่วโมงต่อวัน. หลีกเลี่ยงแดดจัดเพราะจะทำให้ใบไหม้และอุณหภูมิในโถสูงเกินไปจนต้นไม้ "ต้ม" ตัวเอง.
อุณหภูมิ: ชอบอากาศเย็นถึงปานกลาง (ประมาณ 10-27 องศาเซลเซียส) หากร้อนเกินไปใบจะเหี่ยวเร็ว

3.การรดน้ำและความชื้น
ระบบปิด: หากปิดฝาโถ แทบไม่ต้องรดน้ำเลย เพราะน้ำจะหมุนเวียนเป็นไอภายใน. ให้สังเกตถ้าไม่มีละอองน้ำเกาะที่กระจกเลย แสดงว่าแห้งไป ให้ฉีดฟองกี้เบาๆ
ระบบเปิด: รดน้ำเมื่อวัสดุปลูกเริ่มแห้ง (ประมาณสัปดาห์ละ 1-2 ครั้ง) โดยใช้ น้ำสะอาดหรือน้ำกรอง เพื่อป้องกันคราบตะกรันบนกระจกและราก

4.รอบการเจริญเติบโต
ว่านพายแฉกมีพฤติกรรมเฉพาะตัวคือ "การพักตัว"
ช่วงหน้าหนาว: ต้นจะเริ่ม ทิ้งใบ จนเหลือแต่หัวหรือเหง้าอวบน้ำ ไม่ต้องตกใจว่าตาย ให้ลดการให้น้ำลง
ช่วงหน้าแล้ง (ต้นปี): จะเริ่มแทงช่อดอกขนาดเล็กออกมาจากหัวที่พักตัวไว้

ข้อแนะนำเพิ่มเติม: หากพบว่าใบเริ่มเน่าหรือมีราขึ้น ให้เปิดฝาโถเพื่อระบายอากาศและตัดส่วนที่เน่าออกทันที