“พิธีเจ้าเซ็น” ร่องรอยอิหร่านในสยาม แห่รำลึกอิหม่ามของชาวมุสลิมชีอะห์

“พิธีเจ้าเซ็น” หรือแห่เจ้าเซ็น พิธีกรรมของชาวเปอร์เซียในสยาม

“พิธีเจ้าเซ็น”เป็นชื่อเรียกในท้องถิ่นของสังคมสมัยอยุธยา ใช้เรียกพิธี “อาชูรอ”หรือมุฮัรรอม ของกลุ่มชาวเปอร์เซียหรืออิหร่าน ที่นับถือศาสนาอิสลามนิกายชีอะห์

บาทหลวงตาชาร์ด (Guy Tachard) นักบวชชาวฝรั่งเศสที่เดินทางมายังสยามในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. 2199-2231) บันทึกถึงพิธีกรรมดังกล่าวไว้ในหนังสือ จดหมายเหตุการเดินทางสู่ประเทศสยาม แสดงให้เห็นอิทธิพลด้านศาสนาจากดินแดนอิหร่าน ที่ได้รับการตอบรับจากสังคมสยามในเวลานั้นโดยเล่าว่า

“มีคนสยามเป็นอันมากทั้งชายหญิงทุกวัยที่นับถือศาสนาพระมะหะหมัด ด้วยว่านับตั้งแต่มีพวกมัวร์เข้ามาอยู่ในราชอาณาจักรแล้วก็ดึงผู้คนพื้นเมืองไปเข้าศาสนาได้มิใช่น้อย อันเป็นการแสดงว่าชาวสยามมิได้ผูกพันอยู่กับการเชื่อถือโชคลางเท่าใดนัก และพวกเขาอาจผละมาได้ ถ้าเรามีความพยายามและความอดทนพอที่จะสั่งสอนให้พวกเขารู้แจ้งเห็นจริงในพระสัจธรรมของเรา

เป็นความจริงที่ว่าประเทศชาตินี้นิยมการแห่แหนและพิธีรีตองที่หรูหราเป็นที่สุด เพราะฉะนั้นด้วยเหตุนี้เองพวกมัวร์จึงได้ทำการฉลองอย่างเอกเกริกครึกครื้น เป็นการชักจูงผู้คนไปสู่ศาสนาพระมะหะหมัดได้เป็นอันมาก”

สำหรับพิธีเจ้าเซ็น กระทำเพื่อรำลึกถึงการเสียชีวิตของท่านอิหม่ามฮุสเซน (Husayn ibn Ali) หลานชายของพระศาสดามุฮัมหมัด และอิหม่าม (Imam) ลำดับที่ 3 ของศาสนาอิสลามนิกายชีอะห์ พิธีจะจัดขึ้นในเดือนแรกตามปฏิทินอิสลาม คือเดือนมุฮัรรอม หรือ เดือนมะหะหร่ำ ต่อเนื่องกันเป็นเวลา 10 คืน

ในขบวนแห่จะจำลองหีบพระศพของอิหม่ามฮุสเซน เรียกว่า “โต้ระบัด” ทรงปั้นหย่า จัดแต่งอลังการด้วยดอกไม้ เครื่องกระดาษ แพรพรรณต่าง ๆ ประดับประดาอย่างประณีต มีกลุ่มคนโกนศีรษะเข้าพิธี “ควั่นหัว” คือการเอามีดโกนเฉือนผิวหนังให้เลือดไหล สื่อถึงความเจ็บปวดจากเหตุลอบสังหารอิหม่ามฮุสเซน ผู้เข้าร่วมงานจะแต่งกายด้วยผ้าสีดำและขาวเป็นสัญลักษณ์การไว้ทุกข์

ภายในโต้ระบัดจะมีคัมภีร์อัลกุรอานบรรจุอยู่ พร้อมเปิดหน้าบทความอดทน เพื่อเป็นคำสอนให้ชาวมุสลิมชีอะห์อดทนต่อความเจ็บปวดรวดร้าวต่าง ๆ

เนื่องจากพิธีดังกล่าวจัดกันอย่างยิ่งใหญ่มาตั้งแต่สมัยอยุธยา และมีผู้คนจำนวนมากเข้าร่วมในขบวนแห่ สมเด็จพระนารายณ์จึงวางแผนก่อการยึดอำนาจจากสมเด็จพระศรีสุธรรมราชา พระปิตุลาของพระองค์ โดยอาศัยช่วงที่จัดพิธีกรรมพิธีกรรมนี้ เมื่อ พ.ศ. 2199

ในสมัยรัตนโกสินทร์ กลุ่มชาวไทยมุสลิมเชื้อสายอิหร่านยังคงประกอบพิธีแห่เจ้าเซนเป็นประจำสืบต่อมาทุกปี และถือเป็นพิธีใหญ่พิธีหนึ่งที่จัดกันอย่างเป็นเอิกเริกในพระนครคู่กับพิธีโล้ชิงช้า และเป็นพิธีกรรมที่อยู่ในพระบรมราชูปถัมภ์ด้วย

จากสายสัมพันธ์อันใกล้ชิดกับราชสำนัก ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2ทรงมีเจ้าจอมเป็นเชื้อสายมุสลิมชีอะห์คือ เจ้าจอมจีบบุตรีพระยาจุฬาราชมนตรี (เถื่อน) กับคุณหญิงนก พระเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสสั่งให้จัดพิธีดังกล่าวถวายให้ทอดพระเนตรภายในพระบรมมหาราชวัง บริเวณหน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์

การจัดพิธีเจ้าเซ็นภายในพระบรมมหาราชวังติดต่อกันถึง 2 ปี คือ พ.ศ. 2358 และ 2359 และเป็นที่มาของพระราชนิพนธ์ กาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวานในรัชกาลที่ 2 ซึ่งปรากฏเรื่องราว “เห่บทเจ้าเซ็น”ความว่า

“ดลเดือนมหะร่ำเจ้า เซ็นปี ใหม่แม่
มะหงุ่นประปรานทวี เทวษไห้
ห่อนเห็นมิ่งมารศรี เสมอชีพ มานา
เรียมลูบอกไล้ไล้ คู่ข้อน ทรวงเซ็น ฯ

ดลเดือนเรียกมหะหร่ำ ขึ้นสองค่ำแขกตั้งการ
เจ้าเซ็นสิบวันวาร ประหารอก ฟกฟูมนัยน์
มหะหร่ำเรียมคอยเคร่า ไม่เห็นเจ้าเศร้าเสียใจ
ลูบอกโอ้อาลัย ลาลดล้ำ กำศรวลเซ็น”

ในสมัยต่อมายังปรากฏเอกสารกล่าวถึงพระมหากษัตริย์หลายพระองค์ในบรมราชจักรีวงศ์เสด็จฯ มาชมพิธีเจ้าเซ็นบ่อยครั้ง

ล่าสุดคือเมื่อ พ.ศ. 2496 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินี, สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี และสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา ทอดพระเนตรพิธี ณ กุฎีเจริญพาศน์ ริมคลองบางกอกใหญ่ เมื่อ 16 กันยายน พ.ศ. 2496

อ่านเพิ่มเติม :

• “เจ้าจอมชาวมุสลิม” สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีใครบ้าง?
• “ชีอะห์สิบสองอิหม่าม” นิกายอิสลามประจำชาติอิหร่านตั้งแต่ศตวรรษที่ 16
• ราชทูตกษัตริย์สุลัยมานบันทึกว่า ชาวเปอร์เซีย (อิหร่าน) ช่วย พระนารายณ์ ยึดบัลลังก์อยุธยา

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ธเนศ ช่วงพิชิต และคณะ. (2550). กรุ่นกลิ่นอารยธรรมเปอร์เซียในเมืองสยาม : อาชูรอ-มุฮัรรอม-เจ้าเซ็น พิธีกรรมของชาวเปอร์เซียในเมืองไทย.กรุงเทพฯ : มติชน.

สยามพหุรงค์ โดย หนุ่มรัตนะ. พิธีอาชูรอ (เจ้าเซ็น)และการควั่นหัว. 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2564. (ออนไลน์)

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 12 มีนาคม 2569

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “พิธีเจ้าเซ็น” ร่องรอยอิหร่านในสยาม แห่รำลึกอิหม่ามของชาวมุสลิมชีอะห์

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com