MIND: อะไรคือพฤติกรรม ‘Passive Aggressive’? สังคมฝรั่งอาจเป็นเรื่องใหม่ กับสังคมไทยคือเรื่องปกติ

ทุกวันนี้เต็มไปด้วยศัพท์ทางจิตวิทยาใหม่ๆ ที่มักจะพูดถึงพฤติกรรมที่เป็นพิษต่อตัวเองและผู้อื่น แน่นอนว่าแหล่งกำเนิดศัพท์แสงเหล่านี้คือโลกภาษาอังกฤษ ซึ่งถ้ามองในแง่นี้ มิติทางสังคมวัฒนธรรมก็น่าจะส่งผลต่อคอนเซ็ปต์ทางจิตวิทยาด้วย และวันนี้เราจะยกตัวอย่างชัดๆ อีกหนึ่งคำศัพท์ คือ ‘Passive Aggression’

Passive Aggression หรือพฤติกรรม Passive Aggressive โดยตัวมันเองหมายถึงการแสดงออกความไม่พอใจออกมาแบบไม่ตรงไปตรงมา เช่นการที่อยู่ดีๆ ใครคนหนึ่งมีพฤติกรรมเปลี่ยนไป ไม่ยอมทำงานที่มอบหมาย ไม่ยอมล้างจาน ไม่ยอมมาตามนัด เป็นต้น

อะไรพวกนี้ ผู้คนในวัฒนธรรมฝรั่งอาจจะไม่คุ้นชินนัก เพราะวัฒนธรรมตะวันตกจะชินกับการ ‘พูดตรงๆ’ คือไม่พอใจอะไรก็จะแสดงออกตรงๆ ต่อหน้า จึงทำให้คนจากวัฒนธรรมตะวันตกมาเจอพฤติกรรม ‘แสดงความไ่ม่พอใจแต่ไม่ยอมพูดตรงๆ’ ก็จะงงกันไปหมด

แต่กลับกัน ในวัฒนธรรมเอเชียจำนวนมาก (รวมทั้งไทย) มันน่าจะไม่มีคำว่า Passive Aggression ด้วยซ้ำ เพราะในเอเชีย เรื่องพวกนี้คือเรื่องปกติ และตามจารีต คนอาจจะมองว่าการแสดงความขัดแย้ง แสดงความไม่พอใจออกมาตรงๆ เป็นสิ่งที่ ‘ไม่สุภาพ’ และการแสดงออกแบบอ้อมๆ คือความเหมาะสมที่สุด อย่างญี่ปุ่นเองแทบจะต้องมี ‘คู่มือ’ บอกเลยว่า การพูดแบบนี้ ความหมายจริงๆ มันคืออะไร

เช่นเวลาคนญี่ปุ่นจะพูดว่าไม่ชอบสิ่งเหล่านี้ เขาจะเลี่ยงไปใช้คำว่า ‘ไม่ถนัด’ อะไรพวกนี้ ถ้าเป็นฝรั่งก็จะไม่พูดแบบนี้ หรือคนไทย บางทีเวลารู้สึกว่าอะไรที่มันไม่อร่อย ก็จะชินกับการพูดว่า ‘กินไม่เป็น’ มากกว่าที่จะบอกว่ามันไม่อร่อยกับพ่อครัว เจ้าภาพ หรือเพื่อนที่พามากิน เพราะเป็นการ ‘รักษาน้ำใจ’ (ซึ่งก็เป็นศัพท์ที่ฝรั่งเข้าใจยากเช่นเดียวกับคำว่า ‘เกรงใจ’)

Passive Aggression คือประเด็นเดียวกัน คนเอเชียจะไม่ชินกับการแสดงความไม่พอใจแบบตรงไปตรงมา ในทุกระดับความสัมพันธ์ ไม่ว่าจะเป็นพ่อแม่ เป็นแฟน เป็นเพื่อน เป็นเจ้านาย และจะแสดงออกอ้อมๆ แทน ไม่ว่านั่นจะเป็นการไม่ติดต่อ การถามคำตอบคำ การเบี้ยวนัดบ่อยๆ หรือการไม่ยอมทำหน้าที่ตามที่ได้รับมอบหมาย

ที่พูดมาทั้งหมด ประเด็นคือ สำหรับฝรั่งเขาอาจต้องมีตำราเลยว่าต้องดีลกับพฤติกรรม Passive Aggression ยังไง แต่กับคนไทยนั้นแทบไม่จำเป็นเลย เพราะเราเจอมาทั้งชีวิต

กลับกัน คนไทยมักจะ ‘ไปไม่ถูก’ กับ Active Aggression หรือกับคนที่แสดงออกอย่างตรงไปตรงมาแบบที่คนไทยปกติไม่แสดงออกมากกว่า อย่างน้อยก็คนไทยรุ่นเก่าๆ

และในแง่นี้ คนไทยรุ่นใหม่ๆ ที่โตมาแบบ ‘ฝรั่งจ๋า’ ก็จะไม่ค่อยเข้าใจการ ‘ปฏิเสธอ้อมๆ’ แบบคนไทยรุ่นเก่า และมองว่าเป็นพฤติกรรมแบบ Passive Aggressive ส่วนคนไทยรุ่นเก่า เจอพฤติกรรมแบบ Active Aggressive แบบคนรุ่นใหม่ก็จะเรียกว่า ‘ก้าวร้าว’ บ้าง ‘พูดจาขวานผ่าซาก’ บ้าง ซึ่งฝรั่งเองไม่มีสำนวนอะไรแบบนี้

ทั้งหมดนี้ไม่ได้พยายามจะบอกว่า Passive Aggression หรือ Active Aggression อะไรดีหรือแย่กว่ากัน ประเด็นคือสิ่งเหล่านี้ไม่สามารถแยกออกจากวัฒนธรรมได้ สิ่งที่เป็น ‘ปัญหา’ ในวัฒนธรรมหนึ่ง อาจเป็นเรื่องปกติของคนส่วนใหญ่ในอีกวัฒนธรรมหนึ่งก็ได้ และของพวกนี้มันก็เชื่อมโยงกับความสัมพันธ์ทางสังคมระดับไม่สามารถแยกออกจากเรื่องอื่นๆ ได้ เช่นสังคมแบบไทย พฤติกรรมแบบ Passive Aggressive ยึดโยงกับความสัมพันธ์ทางอำนาจตรงๆ เพราะผู้มีอำนาจมากกว่าจะแสดงความไม่พอใจตรงๆ แบบ Active ได้ สังคมยอมรับ แต่สังคมก็จะไม่ยอมรับการกระทำแบบเดียวกันจากผู้มีอำนาจด้อยกว่า เพราะจะทำให้ผู้มีอำนาจ ‘เสียหน้า’

อีกทั้งการแสดงความไม่พอใจแบบอ้อมๆ หรือ Passive ก็เป็นสิ่งที่รับได้มากกว่า แล้วถ้าอีกฝ่ายยังไม่เข้าใจ มันก็จะมีกลไกสเต็ปถัดมา เช่น ถ้าเป็นครอบครัวจีน ลูกอาจว่าพ่อตรงๆ ไม่ได้ แต่ลูกไปบอกพี่น้องของพ่อให้ช่วยคุยกับพ่อแทนให้ เป็นต้น

แน่นอน ‘ความอ้อมค้อม’ พวกนี้เป็นสิ่งที่ฝรั่งเจอเข้าไปก็ปวดหัวแน่นอน แต่มันคือวิถีปกติของคนเอเชียตามขนบ เรารู้ด้วยการเติบโตมาว่าจะจัดการอย่างไร ให้ชีวิตดำเนินต่อไปได้ โดยไม่จำเป็นต้องระบุว่าอะไรมีลักษณะ Passive Aggressive หรือ Toxic บ้าง