"เรือนางคณิกา" แห่งเมืองกวางตุ้ง ความลับของคณะทูตกรุงธนบุรี ที่ไปลองดีจนต้องอับอายขายหน้า
“เรือนางคณิกา” แห่งเมืองกวางตุ้ง ความลับของคณะทูตกรุงธนบุรี ที่ไปลองดีจนต้องอับอายขายหน้า
เราคงพอทราบกันมาบ้างว่า รัชสมัย สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช มีการส่งคณะทูตไปถวายเครื่องราชบรรณาการแด่ จักรพรรดิเฉียนหลง แห่งเมืองจีน
แต่เราอาจไม่ค่อยทราบกันว่า การเดินทางไปครั้งนั้นมีความลับที่ได้รับการบันทึกว่าเป็นเรื่องอับอายขายหน้า เพราะหนึ่งในคณะทูตไปเที่ยวหญิงคณิกาจนติดโรค
เรื่องนี้ ผศ. ธนโชติ เกียรติณภัทร อาจารย์ภาควิชาภาษาไทยและภาษาตะวันออก คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง เล่าไว้ตอนหนึ่งในบทความ “ประวัติศาสตร์จาก ‘นิราศกวางตุ้ง’ เมื่อธนบุรีหมายมุ่งไมตรีจีน” ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับกรกฎาคม 2568 ว่า
คณะทูตของกรุงธนบุรี ที่เดินทางไปเมืองจีนใน พ.ศ. 2324 มีด้วยกัน 2 ชุด ชุดแรกมีพระยาสุนทรอภัยเป็นราชทูต หลวงพิชัยเสน่หาเป็นอุปทูต หลวงพจนาพิมลเป็นตรีทูต ขุนพจนาพิจิตรเป็นท่องสื่อ (ล่าม)
ส่วนชุดที่สอง ได้แก่ เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช พระยาราชสุภาวดี พระพี่เลี้ยง หลวงราไชย หลวงศรียศ หลวงราชมนตรี หลวงนายฤทธิ์ (ต่อมารัชกาลที่ 1 ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนรินทรรณเรศ) หลวงนายศักดิ์ นายเวรมหาดเล็ก
คณะทูตชุดหลังนี้คุมสำเภา 11 ลำ ประกอบด้วยของกำนัลนอกเครื่องราชบรรณาการ และสินค้าที่นำไปขายที่เมืองกวางตุ้ง
เรื่องราวการเที่ยวหญิงคณิกาของหนึ่งในคณะทูตคงเป็นความลับตลอดไป หาก พระยามหานุภาพ เมื่อครั้งเป็นหลวงนายศักดิ์ ไม่นำมาเล่า (แฉ?) ใน “นิราศกวางตุ้ง” ที่ท่านประพันธ์ขึ้น
พระยามหานุภาพได้พรรณนาสถานที่ต่างๆ ที่คณะทูตได้แวะหรือผ่านไว้ใน “นิราศกวางตุ้ง” เป็นหลักฐานชั้นดีในแง่ประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม รวมทั้งวิถีชีวิตของผู้คนสมัยนั้น
อย่างเมื่อเดินทางถึงเมืองกวางตุ้ง เพื่อรอพระบรมราชานุญาตจากจักรพรรดิเฉียนหลงให้เดินทางเข้าไปยังกรุงปักกิ่ง พระยามหานุภาพก็พรรณนาสิ่งที่พบเห็นในเมืองกวางตุ้งว่า มีกำแพง 3 ชั้น และมีป้อมกลางน้ำ ในเมืองคับคั่งด้วยผู้คน มีเรือกำปั่นและสำเภาเข้ามาค้าขายเป็นจำนวนมาก ถึงขนาดที่ว่า “แต่เสากระโดงที่ระดะตะกะก่าย จนสุดสายเนตรแลแปรผัน”
คณะทูตกรุงธนบุรี ลองดี “เรือนางคณิกา”
ผศ. ธนโชติ เล่าในบทความว่า ประเด็นหนึ่งที่พระยามหานุภาพบันทึกไว้ใน “นิราศกวางตุ้ง” คือเรื่อง “เรือนางคณิกา” ดังความว่า
“อันนารีเรือลากสำหรับจ้าง นั้นรูปร่างหมดจดสดใส
นวลนิ่มจิ้มลิ้มละไมใจ เมื่อดูไกลเอกเอี่ยมลออตา
ครั้นเข้าใกล้เห็นเลือดชายจะเผือดผาด ด้วยการสวาทไม่หลีกเลือกภาษา
แขกฝรั่งอังกฤษวิลันดา จะไปมาย่อมได้อาศัยกัน
ต้องห้ามทั้งมิให้ไปอยู่บก ประจำพกแหล่งหลักสำนักนั่น
ประกวดดีดูทีนับถือกัน ไม่เว้นวันชายหาจึงว่าดี”
เรือนางคณิกา มีชื่อเรียกว่า “เรือบุปผา” ลักษณะเป็นเรือ 2 ชั้น ตกแต่งด้วยไม้แกะสลักโดยรอบ พื้นที่ชั้นล่างเป็นห้องรับแขก ด้านหลังเป็นห้องนอน ห้องครัว และห้องพักคนพายเรือ ส่วนชั้นบนเป็นดาดฟ้าและมีห้องเล็กๆ
พระยามหานุภาพระบุว่า ทางเมืองกวางตุ้งสั่งห้ามราชทูตไทยและคณะซื้อหาสินค้าต้องห้าม เช่น ทองขาว ทองเหลือง ทองแดง แพรไหม เหล็ก อาวุธ รวมทั้ง “มิให้ไทยเอาหญิงมาพิงพาด อันการสวาทนี้กำชับกันหนักหนา” ทำให้ต้องรำพึงออกมาว่า “เสียแรงมาพาร่างถึงกวางตุ้ง เขม้นมุ่งว่าจะลองก็ต้องพรั่น”
แต่ยิ่งห้ามเหมือนยิ่งยุ เพราะ “หลวงราไชย” ขุนนางสยามในคณะทูตกรุงธนบุรีชุดแรก แอบไปมีสัมพันธ์สวาทกับนางคณิกา จนล้มป่วยด้วยโรค “อุปทม” (กามโรค)
พระยามหานุภาพคงเคืองโกรธอยู่ไม่น้อย เพราะในนิราศใช้ถ้อยคำรุนแรง เรียกว่า “อีดอกทอง” ดังนี้
“เมื่อท่านยุกรบัตรหาปรึกษาของ ก็ปิดป้องโรคาไม่มาได้
เอาอาสัจที่วิบัตินั้นบอกไป พะวงใจอยู่ด้วยรักข้างลักชม
อีดอกทองราวทองธรรมชาติ พิศวาสมิได้เว้นวันสม
จนโรคันปันทบข้างอุปทม เสน่หาส่าลมขึ้นเต็มตัว”
เมื่อเรื่องแดงขึ้นมา ฝ่ายจีนจึงปรับเงินคณะทูตเพราะละเมิดกฎ ซึ่งตอนนั้นฝ่ายคณะทูตใช้วิธี “เอาเงินหลวงใส่ไปให้แทน จึงได้พ้นค่าแผ่นเพราะทำดี”
เหตุการณ์คราวนั้นสร้างความอับอายขายหน้าให้คณะทูตกรุงธนบุรีอย่างยิ่ง ดังปรากฏใน “นิราศกวางตุ้ง” ว่า
“ให้เขาชมชาวเราว่าเจ้าชู้ พิเคราะห์ดูก็เป็นน่าบัดสีผี
พลอยเอาตมแต้มหน้าให้ราคี มิเสียทีเจ้าใช้ไปได้อาย”
อ่านเพิ่มเติม :
- “เจ้าฟ้าจุ้ย” พระราชโอรสองค์ใหญ่พระเจ้าตาก “เกือบ” ได้เป็นพระเจ้ากรุงกัมพูชา?
- สืบหาพระญาติวงศ์สมเด็จพระเจ้าตากสิน มหาราชผู้ “ไร้ญาติขาดมิตร” ?
- คณะทูตสยามของสมเด็จพระเจ้าตากสิน ถูกราชสำนักชิงตำหนิ ทำผิดธรรมเนียม หวังแต่ประโยชน์การค้า
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 19 สิงหาคม 2568
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “เรือนางคณิกา” แห่งเมืองกวางตุ้ง ความลับของคณะทูตกรุงธนบุรี ที่ไปลองดีจนต้องอับอายขายหน้า
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com