"พานพุ่ม" มาจากไหน? ทำจากอะไร? ค้นอดีตเมื่อ "พุ่มเทียน" เป็นสิ่งใช้สอยที่จำเป็น

วัฒนธรรมการสักการะบูชาในไทยมีองค์ประกอบสำคัญคือ “พานพุ่ม” แต่อาจมีคนจำนวนหนึ่งที่ยังไม่ทราบว่า “พานพุ่ม” นี้คืออะไร และวิวัฒนาการมาจากอะไร ที่สำคัญคือมีหน้าที่ทำอะไร

พานพุ่มที่หน่วยงานราชการและเอกชนนำมาใช้สักการะบูชาหรืออยู่ในขบวนแห่ในโอกาสต่างๆ “พานพุ่ม” ในที่นี้คือ “เทียน” ภาษิต จิตรภาษา คอลัมนิสต์ในนิตยสาร ศิลปวัฒนธรรม อธิบายว่า ใช้ขี้ผึ้งแท้มากดพิมพ์คุ้มงอเหมือนกลีบกุหลาบแล้วนำมาติดโครงกระดาษแข็ง มีรูปทรงเหมือนพุ่มข้าวบิณฑ์หรือดอกบัวหลวง

หลังจากนั้นก็นำมาตั้งบนพานที่ปั้นด้วยดินทาสี คนเรียกกันว่า“พุ่มเทียน” หรือ “พุ่ม” เฉยๆ ซึ่งเป็นหนึ่งในของถวายพระนอกเหนือจากเทียน-ธูป ที่จุดบูชาพระ สมัยก่อนเมื่อพระท่านได้ไป จะแกะเอาเทียนออก เพื่อเอามาใส่ไส้ ฝั้นเป็นเทียนเล่มเพื่อจุดดูหนังสือ

ภาษิต จิตรภาษา อธิบายว่า ที่เป็นแบบนี้เนื่องจากสมัยก่อนยังไม่มีไฟฟ้า แสงสว่างที่ใช้ทำกิจกรรมก็ใช้ไต้ เมื่ออ่านหนังสือก็ใช้เทียน ถือว่าเทียนเป็นเชื้อเพลิงอย่างหนึ่งที่ไม่ค่อยมีควัน โดยเฉพาะเทียนไขที่แทบไม่มีควันเลย บทความชื่อ“พานพุ่ม คืออะไร” โดยภาษิต จิตรภาษา จึงอธิบายบริบทสมัยก่อนว่าชาวบ้านจึงถวายเทียนเพิ่มเป็นพิเศษเพื่อให้พระท่านจุดดูหนังสือ โดยทางเหนือ ถวาย “ต้นผึ้ง” ภาคอีสานทำปราสาทผึ้ง ถวายตอนเข้าพรรษาก็ด้วยเหตุนี้

เมื่อปัจจุบันมีไฟฟ้าแล้ว เทียนที่ใช้อ่านหนังสือก็กลายเป็นเทียนพิธีไป อาทิ เทียนเล่มใหญ่และยาวบนธรรมาสน์ด้านขวาของที่พระนั่งเมื่อมีศาสนิกชนมาฟังเทศน์ เมื่อพระเทศน์มาถึง ท่านต้องกราบพระประธาน ณ ที่นั้น แล้วพักให้หายเหนื่อย มีโอภาปราศรัยกับญาติโยม และดูความพร้อมของญาติโยม ถ้าพร้อมแล้ว หัวหน้าประสกสีกาจะจุดเทียน แล้วพระจะขึ้นธรรมาสน์

ครั้นยุคสมัยเปลี่ยนแปลงไป มีไฟฟ้าทันสมัยนำมาผลิตให้แสงสว่างได้ พุ่มเทียน หรือเทียนพุ่ม จึงกลายเป็นเครื่องบูชาอย่างหนึ่ง โดยที่ “พุ่มเทียน” บางครั้งก็ไม่ได้ทำจากขี้ผึ้งแล้ว

อ้างอิง: 

ภาษิต จิตรภาษา. “‘พานพุ่ม’ คืออะไร”. ใน ศิลปวัฒนธรรม. ปีที่ 29 ฉบับที่ 2 ธันวาคม 2550