ใครเป็นใครในการบริหาร “ราชสำนักฝ่ายใน” สมัยอยุธยา แต่ละคนศักดินาเท่าไร?

ในสมัยกรุงศรีอยุธยา “ราชสำนักฝ่ายใน”เป็นสถาบันที่มีระบบระเบียบเช่นเดียวกับสถาบันการปกครองประเทศ หรือฝ่ายหน้า จึงมีการจัดแบ่งหน้าที่ตามโครงสร้างการบริหาร เพื่อให้การจัดการกิจการด้านต่าง ๆ เป็นไปอย่างสงบเรียบร้อย

การจัดแบ่งตำแหน่งของสถาบัน “ฝ่ายใน” มีกำหนดกฎระเบียบอยู่ในพระไอยการตำแหน่งนาพลเรือนและกฎมณเฑียรบาล โดยแบ่งเป็น 2 กลุ่มใหญ่ ๆ กลุ่มแรกคือ ข้าราชสำนักสตรีกับกลุ่มที่สอง นักเทษขันที บางตำแหน่งระบุศักดินาชัดเจน แต่บางตำแหน่งไม่พบร่องรอยหรือข้อมูล จึงขอยกมานำเสนอไว้ ดังนี้

กลุ่มแรก ข้าราชสำนักสตรี มี สมเด็จพระอัครมเหสี เป็นประมุข คอยแบ่งสรรอำนาจตามฐานานุศักดิ์ ตำแหน่งรองลงมาคือ นักพฤธิชราฉลองพระโอษฐ์ซึ่งเปรียบเสมือนราชปุโรหิต หรือเสนาบดี ให้คำปรึกษาแนะนำพระอัครมเหสี

นอกจากนี้ยังมีตำแหน่ง พระชายา ที่รองลงมาจากสมเด็จพระอัครมเหสี ประกอบด้วยพระสนมเอก 4 องค์ ได้แก่ ท้าวอินทรสุเรนทร์ ท้าวศรีสุดาจันทร์ ท้าวอินทรเทวีและท้าวศรีจุฬาลักษณ์ทั้ง 4 องค์ถือศักดินา 1,000

รองลงมาจะเป็นผู้หลักผู้ใหญ่ของฝ่ายใน 4 ท่าน ได้แก่ ท้าวสมศักดิ์ ท้าวโสภา ท้าวศรีสัจจาและท้าวอินสุริยาคุณท้าวเหล่านี้มีหน้าที่บังคับบัญชาในเขตพระราชฐาน แต่ละท่านถือศักดินา 1,000

ตำแหน่งที่มีความสำคัญไม่แพ้กันคือ ท้าววรจันทร์ซึ่งเป็นตำแหน่งพระพี่เลี้ยงของพระมหากษัตริย์เมื่อทรงพระเยาว์ ถือศักดินา 1,000 รองลงมาคือ ท้าวทรงกันดานมีหน้าที่ดูแลการคลัง ถือศักดินา 800

พระมหากษัตริย์อยุธยายังทรงมีนางในอีกจำนวนมาก เรียกรวม ๆ ว่า นางสนมสตรีกำนัล ถือศักดินาคนละ 800 นางในเหล่านี้หากพระราชทานให้เป็นภรรยาผู้มีบำเหน็จความชอบคนใด ศักดินาจะเพิ่มหรือลดได้ตามตำแหน่งของสามี โดยให้มีศักดินาเท่ากับกึ่งหนึ่งของสามี

ข้าราชสำนักสตรีฝ่ายในยังประกอบด้วย สตรีกำนัล (ผู้รับใช้เจ้านาย) จ่า(ชาวคลังและเสมียน) ฝ่ายโขลนทวาร (ยาม) ฝ่ายราชยาน(คานหาม) ฝ่ายวิเสท(ครัว) พระพี่เลี้ยงและพวกใช้แรงงานได้แก่ นางเตี้ย นางค่อม นางเทย และนางเผือก มีหน้าที่ควบคุมพวกใช้แรงงานทั่วไป ศักดินา 200-600

ส่วนข้าราชสำนักฝ่ายในกลุ่มที่สอง คือ นักเทษขันที เป็นขุนนางและข้าราชการที่มีหน้าที่รับผิดชอบระหว่างฝ่ายหน้ากับฝ่ายใน เพราะสตรีสมัยโบราณถูกจำกัดสิทธิจนประกอบกิจกรรมได้ไม่กว้างขวางเท่าบุรุษ จึงจำเป็นต้องมีเจ้าพนักงานคอยทำหน้าที่ประกอบกิจกรรมนอกพระราชฐานแทนเจ้านายสตรีเหล่านั้น เช่น การติดต่อกับข้าราชการฝ่ายหน้าซึ่งเป็นชาย การค้าขาย ฯลฯ

กลุ่มนักเทษขันทีมีกรมของตนเรียก “กรมขันที” เป็นหน่วยงานเล็ก ๆ ที่ขึ้นตรงกับกรมวัง เจ้ากรมคือออกพระศรีมโนราชภักดีศรีปลัยลวัลถือศักดินา 1,000 ปลัดกรมคือ หลวงราชาชานภักดีชาวพนักงาน ประกอบด้วย ปลัดจ่านุชิด ปลัดพิพิธ ปลัดมรกต

ต่อมาเป็นหัวหน้าองครักษ์ หลวงศรีมโนราชภักดีศรีองคเทพรักษาองค์ กับหลวงเทพชำนาญภักดีศรีเทพรักษาองครักษ์ ถือศักดินา 1,000 กฎมณเฑียรบาลกรุงเก่ายังระบุชื่อขุนนางในกรมนี้อีก 3 ท่าน คือ พระศรีอภัย ขุนราชาข่านและขุนมโน

นักเทษขันทีมีหน้าที่อยู่ในเขตพระราชฐานชั้นในโดยส่วนใหญ่ เพราะถูกจำกัดบริเวณไม่ให้ออกไปเพ่นพ่านนอกพระราชฐานเช่นกัน หากไม่ใช่เพื่อเป็นตัวแทนติดต่อระหว่างฝ่ายในกับฝ่ายหน้า

เหล่านี้เป็นโครงสร้างคร่าว ๆ การบริหารราชสำนักฝ่ายในสมัยอยุธยา เป็นรูปแบบทางจารีตที่มีสืบเนื่องต่อมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ก่อนจะเปลี่ยนแปลงไปเพื่อให้เข้ากับยุคสมัย

อ่านเพิ่มเติม :

• การอบรมเจ้านายเล็กๆ ในพระราชสำนักฝ่ายใน เฆี่ยนตีสั่งสอนโอรสธิดาถึงจับหักงอนิ้ว!
• “ราชสำนักฝ่ายใน” แห่งวังหลวง ประกอบด้วยสตรีกลุ่มใดบ้าง?
• ขันทีแห่งกรุงศรีอยุธยา : นักเทษ-นายกำนัล-ยูนุค ถูกตอนจริงไหม ตอนที่ไหน?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

จุฬิศพงศ์ จุฬารัตน์.ขันทีแขก ในราชสำนักอยุธยา.นิตยสารศิลปวัฒนธรรมฉบับ เมษายน พ.ศ. 2543.

สมสมัย ศรีศูทรพรรณ. (2517). โฉมหน้าศักดินาไทย.กรุงเทพฯ : สภาหน้าโดม มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 15 ตุลาคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ใครเป็นใครในการบริหาร “ราชสำนักฝ่ายใน” สมัยอยุธยา แต่ละคนศักดินาเท่าไร?

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com