บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง ชาวโลกเขาจัดการกันอย่างไร? 'ฉัตริน' ถอดบทเรียนเลือกตั้งโลก!

ฉัตริน จันทร์หอม อดีตรองเลขาธิการนายกรัฐมนตรีฝ่ายการเมือง แบ่งปันความรู้เกี่ยวกับ บาร์โค้ด ผ่านสื่อโซเชียลมีเดีย วันนี้ (17 กุมภาพันธ์ 2569) ว่า บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง ชาวโลกเขาจัดการกันอย่างไร?

ช่วงนี้เรื่องบาร์โคดบนบัตรเลือกตั้งกำลังเป็นที่ถกเถียงกันอย่างมาก พอดีกับช่วงนี้ผมกำลังว่างงาน ก็เลยนั่งอ่านเรื่องนี้ยาวๆ

จริงๆ แล้วทุกประเทศเจอโจทย์เดียวกัน: ทำอย่างไรให้บัตร "ตรวจสอบได้ว่าเป็นของจริง" โดย "ไม่สามารถระบุตัวผู้ลงคะแนนได้" นี่เป็นปัญหาที่ประชาธิปไตยทั่วโลกถกเถียงกันมานานกว่า 150 ปี และแต่ละประเทศก็เลือกวิธีต่างกัน

อังกฤษ — ใช้ serial number บนบัตรเลือกตั้งมาตั้งแต่ปี 1872 (154 ปีแล้ว) แต่น่าสนใจที่กฎหมาย Ballot Act 1872 กำหนดให้การเลือกตั้งเป็นความลับ แต่กฎหมายเดียวกันนี้ก็กำหนดให้ใช้ serial number เฉพาะแต่ละใบด้วย และเจ้าหน้าที่จะจดเลขทะเบียนผู้มีสิทธิลงบนต้นขั้วบัตร(เหมือนของไทย) ซึ่งในทางทฤษฎี match บัตรกับคนได้เลย!!

แต่สิ่งที่ทำให้ระบบนี้ทำงานได้มา 154 ปี คือ procedural safeguard คือต้นขั้วถูกล็อคและซีลก่อนเปิดหีบนับคะแนน และจะจับคู่บัตรกับผู้ลงคะแนนได้เฉพาะเมื่อ Election Court สั่งเท่านั้น ซึ่งเกิดขึ้นแค่ไม่กี่ครั้งในรอบ 154 ปี

ออสเตรเลีย — ประเทศต้นกำเนิดระบบลงคะแนนลับ (Australian Ballot, 1858) จะไม่ใช้ serial number แต่จะมีการใช้มาตรการกันการปลอมแปลงอื่นๆเช่นใช้กระดาษพิเศษ ใช้ลายน้ำ และจะให้เจ้าหน้าที่ประจำหน่วยเซ็นกำกับหลังบัตรทุกใบก่อนยื่นให้ผู้มีสิทธิเพื่อยืนยันว่าเป็นบัตรจริง

สหรัฐฯ — แตกต่างกันในแต่ละรัฐ หลายรัฐเช่น Ohio ให้ระบบ Perforated Stub คือมีรอยปรุให้ฉีก serial number ออกก่อนหย่อนลงหีบ ส่วนแบบ mail-in บาร์โค้ดจะอยู่บนซองชั้นนอก เพื่อ tracking พอถึงศูนย์นับคะแนน ซองที่มีชื่อคนจะถูกแยกออกก่อน เหลือแต่บัตรเปล่าๆที่ไม่ระบุตัวตน

สิงคโปร์ — ใช้ระบบ Serial Number และจดเลขลงต้นขั้วคล้ายและอังกฤษ แต่เขาเน้นความเข้มงวดเรื่องการเก็บรักษา (Chain of Custody) โดยบัตรและต้นขั้วจะถูกซีลและส่งไปขังไว้ในห้องนิรภัยที่ศาลฎีกานาน 6 เดือนโดยไม่มีใครมีสิทธิ์เปิดดูได้ (ยกเว้นมีคำสั่งศาลสูง) จากนั้นจะถูกนำไป "เผาทำลาย" ทิ้งทั้งหมด เพื่อการันตีว่าข้อมูลการเลือกตัวบุคคลจะหายไปถาวร

แต่ระบบนี้ก็ใช่ว่าจะไร้ข้อกังขา เพราะการมี serial number ทำให้คนตั้งคำถามทุกครั้งที่มีการเลือกตัง จน Election Department ต้องออกมาทำ campaign "Your vote is secret" แทบทุกครั้ง

ไทย — มีบาร์โค้ดที่ผูกกับเลขที่บัตรเฉพาะแต่ละใบ ซึ่ง match กับต้นขั้วเพื่อระบุตัว voter ได้ คล้ายอังกฤษและสิงคโปร์

เมื่อเทียบกันแล้ว จะเห็นว่ามีหลายแนวทาง:

— อังกฤษ/สิงคโปร์: มี serial number + ผูกกับตัวคนได้ แต่มีกฎหมายและ Election Court คุมชัดเจน

— ออสเตรเลีย: ไม่ใช้ serial number แต่ใช้มาตรการกันการปลอมแปลงและลายเซ็นเจ้าหน้าที่แทน

— สหรัฐฯ: หลายรัฐใช้ serial number แบบฉีกออกก่อนหย่อนบัตร

— ไทย: มี barcode ผูกรายใบ เหมือนของอังกฤษ/สิงคโปร์ แต่ไม่แน่ใจว่าใครเข้าถึงข้อมูลจับคู่ได้บ้าง ต้องมีคำสั่งศาลในการเข้าถึงข้อมูลหรือไม่

คำถามสำคัญสำหรับเราจึงคือ:

— barcode หรือ serial number ที่ unique ของแต่ละบัตร จริงๆแล้วจำเป็นหรือไม่

— ถ้าจำเป็นต้องมี กระบวนการแยกเก็บและจำกัดสิทธิ์เข้าถึงรัดกุมพอหรือยัง?

— ครั้งหน้าควรใช้ระบบแบบฉีก tab ออก หรือ serial ที่ระบุแค่เขต ไม่ผูกรายใบ ดีกว่าไหม?

เรื่องนี้ประชาชนมีสิทธิ์ตั้งคำถามเต็มที่ครับ และดีมากที่สังคมให้ความสนใจ ผมแค่อยากให้เราถกเถียงบนฐานข้อมูล เพื่อผลักดันให้ระบบของเราดีขึ้นได้จริงครับ