บทละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า “ภรรยาไพร่” ที่มีชัยเหนือ “ภรรยาเจ้า”
บทละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า “ภรรยาไพร่” ที่มีชัยเหนือ “ภรรยาเจ้า”
“แก้วหน้าม้า”นิทานพื้นบ้านเรื่องดังของไทย ที่ถูกหยิบมาเล่าซ้ำ และนำเสนอในรูปแบบต่าง ๆ บ่อยครั้ง คติสอนใจหลัก ๆ ของเรื่องก็คือ อย่าตัดสินคนจากภายนอก หรือรูปลักษณ์เท่านั้น แต่ให้ตัดสินจากความดีงามภายในจิตใจเป็นสำคัญ
ผศ. คณิตา หอมทรัพย์แห่งสาขาวิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร เผยว่า นอกจากข้อคิดข้างต้นแล้ว แก้วหน้าม้ายังสะท้อนการที่“ภรรยาไพร่” มีชัยเหนือ“ภรรยาเจ้า”ด้วย
แก้วหน้าม้าเป็นเรื่องราวของ “แก้ว” หญิงชาวบ้านป่าที่เกิดมามีรูปร่างหน้าตาอัปลักษณ์เหมือน “ม้า” เธอเก็บว่าวของพระพินทอง (ปิ่นทอง) โอรสของท้าวมงคลราชได้ จึงขอถวายตัวเป็นมเหสีแลกกับการคืนว่าวนั้น แม้พระพินทองจะตอบรับ แต่นางแก้วไม่เคยได้การยอมรับจากสามีและครอบครัวเลย กระทั่งได้พระฤๅษีช่วยเหลือ ทำให้นางแก้วมีอีก 2 ร่าง คือนางมณีผู้เลอโฉม กับมานพผู้มีฤทธิ์มาก และทำภารกิจต่าง ๆ เพื่อพิสูจน์ตนเองกับพระพินทอง จนในที่สุดก็เอาชนะใจได้
นางแก้วจึงได้สถานะภรรยาเอก (อัครมเหสี) ท่ามกลางอนุภรรยาคนอื่น ๆ ของพระพินทอง ซึ่งล้วนมีชาติกำเนิดเป็น “เจ้า”
อาจารย์คณิตาใช้ บทละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้าพระนิพนธ์ใน พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์(พระองค์เจ้าทินกร ต้นราชสกุล ทินกร) มาเป็นสำนวนหลักในการศึกษาว่า สถานะภรรยาเอกดังกล่าว ไม่ใช่เพราะนางแก้ว (นางมณี) มีรูปโฉมงดงามที่สุด แต่เพราะมีเหตุทำให้เธอ “คู่ควร” สำหรับตำแหน่งดังกล่าว
สำหรับบทละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า นอกจากจะเป็นแก้วหน้าม้าสำนวนหลักที่แพร่หลายแล้ว ยังมีอิทธิพลต่อแก้วหน้าม้าสำนวนอื่น ๆ คือเป็นต้นแบบของการสร้างตัวละครแก้วให้มีหน้าตาคล้ายม้าจริง ๆ และสามารถถอดหน้าม้าออกได้
กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ทรงพระนิพนธ์เรื่องแก้วหน้าม้าด้วยเค้าโคลงจากวรรณกรรมพื้นบ้านภาคกลางที่มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา โดยภายใต้ความสนุกสนานของบทละครนอก คือการเล่าเรื่องความขัดแย้งระหว่างภรรยาตามขนบวรรณกรรมแนวจักร ๆ วงศ์ ๆ คือมีเรื่องของการหึงหวง และทะเลาะวิวาทภายในครอบครัว แต่ที่โดดเด่นที่สุดของสำนวนนี้คือ การต่อสู้ทางชนชั้นระหว่างไพร่ที่ไต่เต้ามาเป็นเจ้า กับเจ้าที่เป็นมาแต่กำเนิด
ภรรยาชนชั้นเจ้าของพระพินทองในเรื่องแก้วหน้าม้า ได้แก่ นางทัศมาลีพระราชธิดากษัตริย์เมืองโรมวิถี นางสร้อยสุวรรณและนางจันทรพระราชธิดาท้าวพาลราช ทั้งหมดเป็นอนุภรรยา ดังที่นางแก้วกล่าวกับนางสุวรรณและนางจันทรว่า “แล้วว่าข้านี้ที่เมียหลวง”ส่วนนางทั้งสองคือ “เจ้าเป็นเมียน้อยอย่าคอยที”
แน่นอนว่า สถานภาพดังกล่าวมาจากที่พระพินทองยกย่องนางแก้วมากกว่าภรรยาคนอื่น ๆ ด้วย ซึ่งเกิดขึ้นอย่างเป็นทางการหลังจากได้ทราบว่า นางแก้วเป็นคนเดียวกับนางมณี และมานพ ผู้ช่วยชีวิตพระองค์จากยักษ์พาลราช จึงยอมรับเธอเป็นมเหสีอย่างสนิทพระทัย ดังที่กล่าวว่า“นางอะไรหมื่นแสนแดนสกล ไม่เหมือนมิ่งนฤมลอย่าเจรจา”
เช่นเดียวกับท้าวมงคลราชที่เคยดูแคลนสะใภ้คนนี้มาก่อน ก็ยังกล่าวขอโทษและจัดพิธีอภิเษกให้พระพินทองกับนางแก้วอย่างเป็นทางการ
ขณะเดียวกันนางสร้อยสุวรรณและนางจันทรก็ให้ความนับถือและเทิดทูลนางแก้วอย่างมาก ถึงกับกล่าวว่า “ขอเป็นข้าไทใต้บาท สิทธิ์ขาดสุดแต่แม่อยู่หัว ทั้งรักทั้งยำเยงเกรงกลัว ฝากตัวเป็นข้ากว่าจะตาย”
ส่วนลักษณะที่ทำให้นางแก้วคู่ควรได้รับยกย่องเป็นภรรยาเอก ซึ่งทดแทนชาติกำเนิดชนชั้นไพร่ของเธอ ตั้งต้นจากรูปโฉมในร่างนางมณีซึ่งงดงามกว่าภรรยาคนอื่น ๆ ของพระพินทอง ดังว่า“พิศโฉมนางทรามวัย นางในแผ่นภพไม่เทียมทัน”และ“เจ้าประคุณบุญสร้างไว้อย่างไร จึงเฉิดโฉมวิไลดังเลขา สมควรเป็นเจ้าชาวพารา ใต้ฟ้าไม่เอี่ยมเทียมทรง” ความงามนี้เองทำให้พระพินทองวางอุบายเผาหน้าม้าของนางแก้วเพื่อให้เป็นนางมณีตลอดไป
แต่นอกจากเรื่องรูปโฉมภายนอกแล้ว ปฏิเสธไม่ได้ว่า เรื่องราวตลอดทั้งเรื่องในบทละครนอกฯ ยังสะท้อนตัวตนของนางแก้วว่า เธอเป็นสตรีที่ซื่อสัตย์ต่อคู่ชีวิต สามารถให้กำเนิดบุตรชายเป็นทายาทให้สามี และมีศักยภาพพอที่จะดูแลตนเอง คือมีทั้งพละกำลัง ปัญญา ความสามารถ ความอดทน ความพยายาม มีความเป็นผู้นำเมื่อต้องแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ที่สำคัญคือสามารถปรนนิบัติดูแลสามี ไปจนถึงเสี่ยงชีวิตฟันฝ่าอันตรายต่าง ๆ เพื่อสามีได้ด้วย
นอกจากนี้ นางแก้วยังมอบความเมตตาต่อภรรยาคนอื่น ๆ อย่างดี อย่างตอนนางสร้อยสุวรรณและจันทรร่วมมือกับพระพินทองทำอุบายเผาหน้าม้า เธอยังให้อภัยอนุภรรยาทั้งสอง ซึ่งเป็นลักษณะของภรรยาเอกที่ช่วยลดปัญหาความขัดแย้งภายในครอบครัวได้
อาจารย์คณิตาระบุด้วยว่า พระนิพนธ์ในกรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ยังแสดงการเรียกร้องความเท่าเทียมทางชนชนในสังคมไทยผ่านสถานภาพของนางแก้ว สะท้อนปัญหาครอบครัวจากการมีภรรยาหลายคน และความคาดหวังต่อผู้หญิงในการเป็นภรรยาที่ดีใน “อุดมคติ” ของสังคมด้วย
ทั้งหมดแสดงออกผ่านตัวตนของนางแก้วหน้าม้า “ภรรยาไพร่” ที่มีชัยเหนือ “ภรรยาเจ้า”
อ่านเพิ่มเติม :
- ทำไมแก้ว (ต้อง) หน้าม้า? ตามหาความหมาย “หน้าม้า” ของนางแก้ว
- “น้าผี” ในละครจักรๆ วงศ์ๆ “ค่ายสามเศียร” มีที่มาจากไหน?
- ท้าวสามนต์เรื่องสังข์ทอง ทำไมต้องใส่แว่นตา?
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
ผศ. คณิตา หอมทรัพย์. บทละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า พระนิพนธ์ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์: ภรรยาไพร่ “แก้วหน้าม้า” ผู้กำชัยเหนือภรรยาจ้าว.https://www.tci-thaijo.org/
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : บทละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า “ภรรยาไพร่” ที่มีชัยเหนือ “ภรรยาเจ้า”
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com