กิน ‘ผงไฟเบอร์’ มากเกินไป ทำลำไส้อุดตัน - 4 ปรับแก้ ‘ท้องผูกเรื้อรัง’
อาการถ่ายไม่ออก อุจจาระแข็ง หรือขับถ่ายลำบาก เป็นหนึ่งในปัญหาสุขภาพยอดฮิตที่รบกวนการดำเนินชีวิตประจำวันของคนทุกวัย อย่างไรก็ดี ประชาชนจำนวนไม่น้อยยังมีความเข้าใจผิดเกี่ยวกับการขับถ่าย โดยเชื่อว่าหากไม่ได้ถ่ายอุจจาระทุกวันถือเป็นภาวะผิดปกติ จนนำไปสู่การซื้อยาระบายมาใช้เองติดต่อกันเป็นเวลานาน ซึ่งอาจแฝงอันตรายถึงขั้นทำให้เกิดภาวะลำไส้ขี้เกียจ หรือมองข้ามโรคร้ายแรงอย่างมะเร็งลำไส้ใหญ่
ถ่ายแบบไหนจึงจะเรียกว่าท้องผูก
ผศ.นพ.พิสนธิ์ จงตระกูล ประธานคณะทำงานสร้างความเข้มแข็งประชาชนด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุผล และคณะทำงานด้านวิชาการเพื่อการใช้ยาอย่างสมเหตุผล แพทยสภา ให้ข้อมูลผ่านรายการ "ก้าวทันโรคกับแพทยสภา" เกี่ยวกับ “ท้องผูกเรื้อรัง หาสาเหตุให้พบ ใช้ยาให้เหมาะ”ว่า การไม่ถ่ายทุกวันไม่ได้แปลว่าท้องผูกเสมอไป ในทางการแพทย์ ท้องผูกหมายถึงภาวะที่อุจจาระมีลักษณะแข็ง ถ่ายลำบาก รู้สึกถ่ายออกไม่หมด ถ่ายแล้วเจ็บ ต้องใช้แรงเบ่งอย่างมาก หรือมีความถี่ในการขับถ่ายน้อยกว่า 3 ครั้งต่อสัปดาห์
“หากผู้ใดถ่ายวันเว้นวันแต่สามารถถ่ายได้สบายดี ไม่ถือว่าเป็นภาวะท้องผูก ในทางกลับกัน แม้ว่าจะถ่ายทุกวัน แต่มียากลำบาก อุจจาระแข็ง เจ็บ หรือต้องเบ่งมาก ลักษณะนี้ก็นับว่าเป็นภาวะท้องผูกเช่นเดียวกัน”
สาเหตุที่ทำให้ท้องผูก
ส่วนอาการท้องผูกเรื้อรัง คือ ภาวะที่เป็นมานานแล้วไม่ยอมหาย ส่วนท้องผูกชั่วคราวอาจเกิดจากการผิดสถานที่หรือเปลี่ยนบรรยากาศ การจะเลือกซื้อยาประทานเองนั้น จำเป็นต้องเรียนรู้และเข้าใจสาเหตุที่แท้จริงก่อนเพื่อแก้ไขให้ตรงจุด โดยสาเหตุทั่วไปเกิดจาก
- การได้รับกากใยอาหารไม่เพียงพอ ซึ่งกากใยหาได้จากผัก ธัญพืช ข้าวกล้อง ฟักทอง
- การดื่มน้ำไม่พอ
- ร่างกายขาดการเคลื่อนไหวทำให้ลำไส้ลดการบีบตัว
- และพฤติกรรมกลั้นอุจจาระบ่อยๆ
นอกจากนี้ เกิดจากยาหรืออาหารเสริมที่รับประทาน เช่น ธาตุเหล็ก แคลเซียม ยาลดกรดชนิดเม็ดหรือน้ำ ยาลดความดันโลหิตบางชนิด ยาขับปัสสาวะ ยาคลายกล้ามเนื้อ ยาต้านเศร้า และยาโรคพาร์กินสัน เป็นต้น
4 ปรับพฤติกรรมก่อนใช้ยา
หลักการใช้ยาอย่างสมเหตุผลต้องเริ่มต้นจากการไม่ใช้ยา โดยการปรับพฤติกรรมรับประทานกากใย ดื่มน้ำ ขยับร่างกาย และฝึกการขับถ่ายโดยไม่นั่งเบ่งนาน ส่วนหากปรับพฤติกรรมทุกอย่างครบถ้วนแล้วแต่ยังถ่ายไม่ออก ควรเลือกใช้ยาระบาย ซึ่งแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มหลัก
- กลุ่มแรก ยาเพิ่มกากใยในลำไส้ซึ่งมักอยู่ในรูปผงชงน้ำ
- กลุ่มที่สอง ยาเพิ่มน้ำในลำไส้ ทำหน้าที่ดูดน้ำเข้ามาเพื่อให้อุจจาระนุ่มลง
- และกลุ่มที่สาม ยาที่มีฤทธิ์กระตุ้นให้ลำไส้บีบตัว
หากเป็นการใช้ยาเป็นครั้งคราวแล้วขับถ่ายได้ปกติดี ก็สามารถหยุดยาได้ทันที เป้าหมายสำคัญ คือการใช้ยาเท่าที่จำเป็นเป็นครั้งคราว ไม่ควรรับประทานต่อเนื่องทุกวัน เพราะหากถ่ายมากเกินไปหรือถ่ายเป็นน้ำ จะทำให้ร่างกายสูญเสียเกลือแร่อย่างต่อเนื่องและเกิดอันตรายตามมาได้
“การเลือกใช้ต้องเหมาะสมกับแต่ละบุคคล การซื้อยากลุ่มกระตุ้นลำไส้บีบตัวมาทานเองเป็นเวลานาน อาจส่งผลให้เกิดการดื้อยา จนต้องเพิ่มปริมาณยามากขึ้นเรื่อยๆ จนกระทั่งลำไส้ไม่ยอมทำงานเองหากไม่มียามากระตุ้น เกิดเป็นภาวะลำไส้ขี้เกียจได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่ทานยากลุ่มนี้จะต้องเกิดภาวะลำไส้ขี้เกียจเสมอไป”
อย่างไรก็ตาม อาการท้องผูกเรื้อรังที่เป็นต่อเนื่องเป็นเดือนหรือเป็นปี ควรไปพบแพทย์เพื่อตรวจประเมิน เนื่องจากแพทย์สามารถตรวจหาสาเหตุแอบแฝง แนะนำวิธีใช้ยาที่เหมาะสม และติดตามผลข้างเคียงจากยาได้อย่างปลอดภัย อีกทั้งโรคร่วมประจำตัวบางชนิด เช่น เบาหวาน ภาวะไทรอยด์ทำงานต่ำ โรคพาร์กินสัน หรือโรคหลอดเลือดสมอง (สโตรก) ก็เป็นสาเหตุทำให้ท้องผูกได้ ซึ่งแพทย์จะสามารถวางแผนแก้ไขปัญหาได้ตรงตามโรคที่เป็น
สัญญาณเตือนท้องผูกผิดปกติรุนแรง
ผศ.นพ.พิสนธิ์ กล่าวด้วยว่า สัญญาณเตือน อาการท้องผูกที่มีความผิดปกติรุนแรง แบ่งออกเป็น 2 ลักษณะ อาการฉุกเฉิน คือ ภาวะท้องผูกร่วมกับมีอาการปวดท้องมาก ท้องอืด อาเจียน และไม่ผายลม ซึ่งบ่งชี้ว่าอาจเกิดภาวะลำไส้อุดตันที่ไม่สามารถขับถ่ายหรือระบายแก๊สออกทางอุจจาระได้จนต้องอาเจียนออกมา ถือเป็นภาวะฉุกเฉินที่ต้องรีบไปโรงพยาบาลทันที
ส่วนสัญญาณเตือนโรคร้าย ได้แก่ อุจจาระมีขนาดเล็กลงหรือผอมลงเรื่อยๆ ซึ่งเกิดจากมีสิ่งกีดขวางในลำไส้ อาการท้องผูกรุนแรงขึ้นจนต้องเพิ่มปริมาณยาเรื่อยๆ หรือมีประวัติบุคคลในครอบครัวเป็นมะเร็งลำไส้ใหญ่ กรณีเหล่านี้ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการตรวจคัดกรองมะเร็งลำไส้ใหญ่ เช่น การตรวจหาเลือดแฝงในอุจจาระ หรือการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ โดยผู้ที่มีอายุ 40 ถึง 50 ปีขึ้นไป ควรรับการส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่อย่างน้อย 1 ครั้ง เพื่อตรวจหาและตัดติ่งเนื้อก่อนที่จะพัฒนาไปเป็นมะเร็ง
“ในผู้สูงอายุมักมีปัจจัยแวดล้อมหลายประการร่วมด้วย เช่น ปัญหาเรื่องฟันทำให้เคี้ยวอาหารไม่ละเอียด รับประทานอาหารได้น้อยลง ดื่มน้ำน้อยลง และขาดการออกกำลังกายหรือเคลื่อนไหวร่างกาย เมื่อปัจจัยเหล่านี้คงอยู่ ท้องผูกก็เกิดซ้ำได้เสมอ การแก้ไขปัจจัยเสี่ยงทั้งหมดให้สมบูรณ์จะช่วยลดโอกาสเกิดท้องผูกลงได้”
กินผงกากใยมาก อุดตันลำไส้
ถามว่าการรับประทานกากใยปริมาณมาก หรือรับประทานผงกากใยอาหารเสริม(ผงไฟเบอร์) เหตุใดบางคนเกิดภาวะลำไส้อุดตันหรือท้องอืด ผศ.นพ.พิสนธิ์ กล่าวว่า ผงกากใยชงน้ำมีระบุชัดเจนว่าต้องผสมน้ำและดื่มน้ำตามมากๆ หากดื่มน้ำไม่เพียงพอ ผงก็จะจับตัวเป็นก้อนแข็งและอุดตันลำไส้ได้ เป็นปัญหาของการใช้ยาอย่างไม่เหมาะสม
นอกจากนี้ คนที่ไม่เคยรับประทานอาหารที่มีกากใยเป็นนิสัย หากเริ่มต้นรับประทานปริมาณมากทันที ร่างกายยังไม่ชิน จะทำให้เกิดอาการท้องอืด แน่นท้อง และไม่สบายท้อง
ทั้งนี้ อาหารและสมุนไพรธรรมชาติ เช่น น้ำลูกพรุน มะขามเปียก มะละกอสุก เม็ดแมงลัก มะขามแขก ช่วยระบายได้อย่างดีในคนทั่วไป แต่ต้องปรับการทานกากใยและดื่มน้ำให้เหมาะสมกับตนเอง โดยเฉพาะผู้ป่วยที่แพทย์สั่งจำกัดปริมาณน้ำ
ส่วนน้ำมันละหุ่งจัดเป็นยาแผนโบราณที่ใช้กันมานาน สามารถรับประทานเป็นครั้งคราวได้ แต่หากผู้ใดมีปัญหาท้องผูกจนต้องพึ่งพายาหรือน้ำมันละหุ่งอย่างต่อเนื่องเป็นเวลานานและต้องเพิ่มปริมาณขึ้นเรื่อยๆ ควรไปพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุที่แท้จริง
คนทั่วไปที่ถ่ายไม่สุด
ผศ.นพ.พิสนธิ์ กล่าวด้วยว่า กรณีคนที่ไม่ได้ท้องผูก แต่รู้สึกถ่ายออกมาน้อย หรือถ่ายออกไม่หมด มักพบในผู้ป่วยที่มีโรคประจำตัวบางประเภท โดยเฉพาะโรคพาร์กินสัน เกิดจากความไม่สัมพันธ์กันระหว่างกล้ามเนื้อที่ใช้ในการเบ่งกับการเปิดของหูรูดทวารหนัก ทำให้แรงเบ่งไม่สามารถดันอุจจาระให้ออกมาได้หมด ซึ่งแพทย์จะทำการตรวจหาสาเหตุและรักษาให้ตรงจุด
ส่วนคนปกติที่นานๆ ครั้งมีอาการถ่ายไม่หมด หากนานๆ เกิดขึ้นครั้งหนึ่ง สามารถใช้ยาระบายที่คุ้นเคยรับประทานเป็นครั้งคราวได้โดยไม่จำเป็นต้องไปพบแพทย์ ถือว่ามีความปลอดภัย
“การไม่ขับถ่ายทุกวันไม่ได้แปลว่าท้องผูกเสมอไป หากจำเป็นต้องใช้ยาระบายต่อเนื่อง ควรให้แพทย์ช่วยทบทวนสาเหตุ ชนิดยา และประเมินผลดีผลเสียเพื่อปรับ ลด หรือหยุดยาอย่างถูกวิธี”ผศ.นพ.พิสนธิ์ กล่าว