อีสานสุดเดิ้น ขอนแก่น – ห้องทดลอง ‘เมืองสุขภาวะ’ แห่งอนาคต

หากไม่มีอะไรผิดพลาด ปี 2575 รถไฟความเร็วสูง เฟส 2 (โคราช-หนองคาย) ที่เชื่อมต่อจากประเทศไทยไปยัง เวียงจันทน์ ประเทศลาว จะแล้วเสร็จตามแผนงานในโครงการของรัฐบาล และหนึ่งในสถานีจอดในฝั่งประเทศไทยอยู่ที่จังหวัดขอนแแก่น

ท่ามกลางการเปลี่ยนผ่านสู่ความเจริญของหัวเมืองสำคัญแห่งภาพอีสาน ทั้งปัจจัยระดับภูมิภาคและระดับโลกที่ส่งผลกระทบทางเศรษฐกิจ หล่อหลอมให้กลายมาเป็นคอนเซปต์ ‘Northeast Modern’ “(นอร์ทอีส–เดิ้น) เป็นแนวคิดและธีมหลักภายในงาน เทศกาลอีสานสร้างสรรค์ 2569 (Isan Creative Festival 2026) ที่จัดขึ้นในจ.ขอนแก่น เมื่อ 11 – 19 ก.ค. ที่ผ่านมา

วันนี้ขอนแก่นเป็นอย่างไร มาได้ไกลแค่ไหน และจะไปต่ออย่างไรเพื่อให้อยู่รอดและเติบโตท่ามกลางความเปลี่ยนแปลง

The Active ชวนมองอีสานอย่างสร้างสรรค์พร้อมหาทางไปต่อจากเวทีสนทนา Public Forum : Active City Forumพัฒนาอีสาน สู่เมืองสุขภาพดี เมื่อวันที่ 18 ก.ค. 69

รศ.กฤตภัทร ถาปาลบุตร คณบดีคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ชวนมองระดับโครงสร้างประชากร เมื่อมีเด็กน้อยลงและผู้สูงวัยเยอะขึ้น การมีอายุยืนยาวและยังแข็งแรงเป็นหมุดหมายสำคัญ ไม่เฉพาะชาวเมืองขอนแก่นแต่คือคนทั้งภูมิภาค หนึ่งในยุทธศาสตร์สำคัญของเมืองคือการสร้างKhon Kaen Medical Innovation District (KMID) หรือย่านเขตนวัตกรรมทางการแพทย์กังสดาล ที่หวังให้บริการครอบคลุมถึงลาว เวียดนาม และจีนตอนใต้ที่สามารถเดินทางมาได้ง่ายด้วยรถไฟความเร็วสูง

“ถัดจากนี้จะเกิดการเคลื่อนย้ายของผู้คน นักลงทุน และการศึกษา นี่เป็นโอกาสและความท้าทายครั้งใหม่ของขอนแก่น” รศ.กฤตภัทร

ด้าน ชาญณรงค์ บุริสตระกูล ประธานอาวุโสหอการค้าจังหวัดขอนแก่น มองว่าเมื่อเทียบกับในอดีต วันนี้ขอนแก่นกลายเป็นเมืองแห่งความคิดสร้างสรรค์ เต็มไปด้วยความเป็นไปได้ และโอกาสสำหรับทุกคน

“ย้อนไปเมื่อห้าสิบกว่าปีก่อน เราไม่ต้องพูดเรื่องพื้นที่สีเขียวที่นี่ เพราะมันเขียวอยู่แล้ว แต่เราอยากได้ความก้าวหน้า จึงทำเมืองนี้ให้เต็มไปด้วยโปรเจกต์พัฒนาเมือง เต็มไปด้วยสถานศึกษาโรงพยาบาล และหน่วยงานราชการต่าง ๆ แต่วันนี้เราไปไกลกว่านั้น”

ประธานอาวุโสหอการค้าจังหวัดขอนแก่น บอกว่า ผลพวงจากการพัฒนาเมืองในอดีตกลายเป็นต้นทุนสำคัญของวันนี้ที่ทำให้เราต้องพยายามผลักดันให้ไปไกลยิ่งขึ้น ก้าวหน้าขึ้น มีความเป็นสากลมากขึ้น จึงทำให้คนในเมืองมีความคิดต่อเรื่องพื้นที่สาธารณะก้าวหน้าขึ้นด้วย

“เมื่อก่อนเรายังต้องคุยกันว่าขอให้เทศบาลฯ สร้างบึงให้ได้ไหม แต่วันนี้เราคุยกันเรื่องว่าพื้นที่ตรงนั้นจะทำอะไรได้บ้าง หรือห้างเปิดไหมจะมีพื้นที่ทำกิจกรรมให้ชุมชนได้ไหม”

ประสิทธิ์ ทองแท่งไทย นายกเทศมนตรีนครขอนแก่น มองเห็นภาพไม่ต่างกัน ที่วันนี้ขอนเแก่นกำลังมีศูนย์การแพทย์ที่ยอดเยี่ยมไม่น้อยกว่า 5 แห่งและมหาวิทยาลัยชั้นนำของประเทศ แต่บ่อยครั้งมีหลายเมืองมีบทเรียนสำคัญว่าเมืองที่ยิ่งเจริญเท่าไหร่ ยิ่งมีพื้นที่สีเขียวน้อยลงเท่านั้น

สิ่งที่เทศบาลพยายามทำอยู่ตอนนี้คือการสร้างพื้นที่สวนสีเขียวเล็ก ๆ ในเมือง ที่คิดและออกแบบจากความเชี่ยวชาญของฝ่ายวิชาการและหน่วยงานช่าง แต่ความท้าทายอย่างหนึ่งคือการดูแลบำรุงรักษาให้สวนน่าใช้ยั่งยืน

ไม่ว่าจะเป็นความก้าวหน้าทางเศรษฐกิระดับนานาชาติ หรือการมีหน่วยงานเทศบาลที่เข้มแข็งของขอนแก่น แต่ยังมีอีกสิ่งหนึ่งที่เป็นต้นทุนสำคัญของขอนแก่น นั่นคือ ผู้คน

จินตนา ชูพรมวงษ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านพัฒนากลยุทธ์พื้นที่เศรษฐกิจสร้างสรรค์ สำนักภาคตะวันออกเฉียงเหนือ สำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (องค์การมหาชน) หรือ CEA เล่าถึงการทำงานในจังหวัดขอนแก่นว่าเริ่มต้นบนย่านสร้างสรรค์อย่างถนนศรีจันทร์มาตั้งแต่ปี 2561 ที่เน้นพัฒนาและขับเคลื่อนเมืองผ่าน 3 โหนด ได้แก่

• พื้นที่และย่าน – เป็นการศึกษาลงลึกถึงในระดับพื้นที่ มองหาต้นทุน บริบทของแต่ละย่าน
• สินทรัพย์ – ทั้งที่จับต้องได้อย่างบ้านเรือน สถาปัตยกรรม และที่จับต้องไม่ได้ เช่น ประเพณี วัฒนธรรม ที่ล้วนทรงคุณค่า
• ผู้คน – ไม่ว่าจะเป็นนักสร้างสรรค์หรือผู้ใช้งานจริง

“หัวใจที่สำคัญมาก คือ ผู้คน (people) เพราะหากสร้างเมืองไปแต่ไม่มีคนใช้ก็ไร้ประโยชน์ การให้ทุกคนเข้าถึงพื้นที่ได้เป็นเป้าหมายแรก เราจึงต้องให้ความสำคัญกับกระบวนการมีส่วนร่วมมากที่สุด”

จากประสบการณ์ของ CEA ที่ทำงานด้านการพัฒนาพื้นที่สร้างสรรค์ย่านเจริญกรุงมาก่อน จึงเริ่มต้นจากการเชิญ stakeholder สำคัญของเมืองมาร่วมงานกัน ทั้ง เทศบาลนครขอนแก่น มหาวิทยาลัยขอนแก่น และหอการค้าจังหวัดขอนแก่น เป็นเจ้าภาพหลักร่วมกันทำแผนงานอย่างต่อเนื่อง เกิดภาคีเครือข่ายมากมายทั่วขอนแก่น

กว่า 6 ปี ที่ CEA ชวนคนขอนแก่นสร้างเมืองผ่านการ ทดลอง พัฒนา และเรียนรู้ร่วมกัน เช่น กังสดาล ย่านเดินได้ (Kungsadan Walkable Project) ที่ส่งเสริมให้คนออกมาเดิน ส่งเสริมให้เกิดความปลอดภัยทางถนนและทางเท้าในเมือง

“เราทำเป็น sand box ก่อน แล้วพบว่ามันฟังก์ชันมาก ทั้งนักศึกษา บุคคลากรมหาวิทยลัย หรือโรงพยาบาลต่างใช้เส้นทางในการเดินเชื่อมต่อมาทำงาน สุดท้าย เส้นทางนี้ก็ถูกนำมาสร้างเป็นทางถาวรโดยเทศบาล”

จินตนา อธิบายว่า หลายครั้งที่อิเวนต์ หรือโปรเจกต์ทดลองต่าง ๆ ไม่ได้จบลงแค่นั้น แต่กลายเป็นผลลัพธ์สำคัญที่เกิดในขอนแก่นช่วงหลายปีที่ผ่านมา โดยหวังว่าจะทำให้ขอนแก่นกลายเป็นเมืองที่ปลอดภัย มีความคิดสร้างสรรค์ และน่าลงทุน

“เราเป็นคนขอนแก่นที่กลับบ้าน เชื่อว่าเมืองที่น่าอยู่ต้องมาจากความต้องการของคนในพื้นที่ การมีกระบวนการมีส่วนร่วมที่ดีจะนำมาสู่เมืองที่มีความปลอดภัย แล้วความคิดสร้างสรรค์จะตามมา” จินตนา

สำหรับขอนแก่นในวันนี้ที่พัฒนาไปไกลอย่างก้าวกระโดด ทั้งความร่วมมือจากภาคการศึกษา อย่างมหาวิทยาลัยขอนแก่น การขยับของหน่วยงานท้องถิ่นอย่างเทศบาล ประกอบกับหน่วยงานส่งเสริมด้านเศรษฐกิจสร้างสรรค์ที่สร้างโปรเจกต์สนุก ๆ ที่เป็นสีสันและขยายผลได้จริง

ยศพล บุญสม ผู้ร่วมก่อตั้งโครงการ we!park เห็นสอดคล้องไม่ต่างกัน ที่มองว่าวันนี้ผู้คนไม่ได้มองหาเมืองที่สะดวกสบายแต่เพียงอย่างเดียวอีกต่อไปแล้ว แต่เมืองที่ดึงดูดผู้คนได้ต้องเป็นเมืองที่ทำให้สุขภาพดีและน่าอยู่ และขอนแก่นกำลังมีฟังก์ชันนั้นที่ยังสามารถต่อยอด พัฒนาได้อีกไกล แตกต่างจากกรุงเทพฯ ที่เมืองโตไปไกลกว่ามากและอยู่ในระยะซ่อมแซม

“ขอนแก่นเป็นเมืองที่กำลังโตไปพร้อมกับอนาคต สิ่งสำคัญคือวันนี้เราจะเตรียมเมืองกันอย่างไร และไม่ใช่ทุกเมืองที่จะเปิดใจอย่างขอนแก่น เราจึงอยากให้ที่นี่เป็นเหมือนห้องทดลอง ระดมความรู้ สร้างการมีส่วนร่วม ออกแบบร่วมกัน” ยศพล

ชาญณรงค์ เสริมว่า สำหรับอีกหลาย ๆ เมือง คนเมืองก็อยากมีไลฟ์สไตล์แบบที่ต้องการ เช่น อยากมีร้านอาหารที่ดีและหลากหลาย แต่หากเมืองไม่โตพอ หรือคนไม่มากพอก็ยากที่จะมีทางเลือก จึงต้องไม่ลืมที่จะคำนึงถึงจุดนี้ด้วย

เช่นเดียวกับเสียงของเยาวชนอย่างธนกฤต ใจแน่น ประธานสภาเด็กและเยาวชนจังหวัดขอนแก่น ที่มองว่า ขออย่าให้ลืมเสียงและบทบาทของเด็กและเยาวชนในการสร้างเมือง เพราะในอนาคต พวกเขาต้องเข้าก้าวเข้ามาเป็นผู้ใช้บริการจากเมือง และผลพวงจากการออกแบบเมืองในวันนี้

เทศบาลนครขอนแก่นมุ่งเป้า สร้างพื้นที่สุขภาวะ 40 แห่งทั่วเมือง

เป็นที่น่ายินดีที่วันนี้เห็นความร่วมือจากหลายภาคส่วนในขอนแก่น รวมถึงก้าวต่อไปที่อยากไปถึง

นายกเทศมนตรีนครขอนแก่น ประกาศชัดว่าเป้าหมายคืออยากให้ขอนแก่นมีพื้นที่สาธารณะขนาดย่อม หรือ pocket park ให้ได้อย่างน้อย 40 แห่ง ปัจจุบันทำได้แล้วเสร็จ 3 แห่ง ซึ่งถือว่าเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี

โดยที่แรกเป็นมุมสีเขียวเล็ก ๆ ที่สร้างในเทศบาลนครขอนแก่น เพื่อให้ผู้มาใช้บริการและพนักงานได้พักผ่อนหย่อนใจ พื้นที่ถัดมาคือบริเวณทางเท้าตรงข้ามวิทยาลัยบัณฑิตเอเซีย และที่สุดท้ายคือ บริเวณศูนย์สร้างสุขผู้สูงอายุ วัดหนองแวงพระอารามหลวง จังหวัดขอนแก่น และตั้งใจจะขยายไปยังพื้นที่อื่น ๆ อีก

“พื้นที่สีเขียวไม่จำเป็นต้องทำในพื้นที่สาธารณะ หรือที่มีบริเวณกว้างก็ได้ อาจทำบนพื้นที่เล็ก ๆ อย่างในอาคารหรือบ้านเรือนก็ได้เช่นกัน

“เราเริ่มจากการสร้างพื้นที่สีเขียวในพื้นที่สาธารณะก่อน แต่ในอนาคตเราอยากทำในพื้นที่รกร้างว่างเปล่า ให้กลายเป็นพื้นที่สุขภาวะและมีความปลอดภัยสำหรับทุกคน” – ประสิทธิ์ ทองแท่งไทย นายกเทศมนตรีนครขอนแก่น

ด้าน จินตนา เสริมว่า ความร่วมมือเป็นสิ่งที่สำคัญที่สุด สำหรับบทบาทของ CEA แล้ว ยินดีที่จะเป็นพาร์ทเนอร์ต่อยอดทั้ง 40 แห่ง เพื่อให้ได้พื้นที่ตอบโจทย์กับยุคปัจจุบันและความต้องการของคนเมืองให้มากที่สุด

“พื้นที่แต่ละแห่งมีบริบทและฟังก์ชั่นต่างกัน จะเป็นต้องศึกษา ใช้กระบวนการมีส่วนร่วม service design และ design thinking ในการทำงาน แล้วค่อย ๆ เชื่อมต่อกัน”

โมเดลธุรกิจแบบเด็กขอนแก่น

บ่อยครั้งที่เรื่องพื้นที่สีเขียวถูกหยิบยกมาพูดถึงควบคู่ไปกับเรื่องอาคารสถานที่สำหรับค้าขายทำธุรกิจ ทั้งสองฝั่งดูเหมือนจะอยู่ในขั้วตรงข้ามที่เราต่างติดกรอบแนวคิดว่าหากอยากให้สิ่งหนึ่งเพิ่ม อีกสิ่่งหนึ่งต้องลด แต่แท้จริงแล้วมันสามารถเกิดควบคู่ไปพร้อมกันได้

รศ.กฤตภัทร ยกตัวอย่างให้เห็นชัดเจนถึงสถานที่ที่มีฟังก์ชันทั้งสองแบบควบคู่กัน คือ ตลาดแลนด์ Market บริเวณ อุทยานเทคโนโลยีการเกษตร มข.

ในภาษาอีสาน แลน หรือ แล่น แปลว่าวิ่ง แต่มาที่นี่ไม่ใช่แค่มาวิ่ง แต่มากิน มาช็อป และมาผ่อนคลายได้ด้วย ที่แห่งนี้จึงกลายเป็นแลนด์มาร์คเก่าแก่ของ มข.

คณบดีคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น อธิบายว่าพื้นที่บริเวณนี้มีไว้สำหรับนักศึกษาหลักสูตรนวัตกรรมการเกษตรได้ฝึกฝน เพื่อให้เด็ก ๆ ได้ทดลองบริหาร จัดการพื้นที่ ไม่ว่าจะเป็นการจัดการตลาด ดูแลคนซื้อ-ขาย จัดการขยะ และจัดกิจกรรมต่าง ๆ ที่แตกต่างกันไปในแต่ละเดือน

“ตอนแรกที่นี่เป็นแพลทฟอร์มสำหรับเด็ก ๆ นักศึกษาเป็นหลัก แต่วันนี้ไปไกลกว่านั้น มีคนเข้ามาเป็นแฟนด้อม ทั้งวิ่ง ทั้งช็อป และใช้บริการอุทยานเกษตรฯ แห่งนี้เป็นประจำ”

ในยุคแรก คนอาจมาที่นี่เพื่อมาวิ่งออกกำลังกายเป็นหลัก แต่ตอนนี้คนเริ่มมาซื้อหาอาหาร บ้างมาเดท บ้างมาเป็นครอบครัว และมีแม้กระทั่งมาดูดาวหรือพระอาทิตย์ตกดิน

นี่เป็นเพียงหนึ่งตัวอย่าง ที่สร้างจากพื้นที่หน่วยเล็ก ๆ ที่บริหารจัดการโดยนักศึกษาสู่ความเป็นไปได้ใหม่ ๆ ที่หลากหลายฟังก์ชัน และยังเป็นเครื่องมือในการสร้างคน กระตุ้นเศรษฐกิจ และดูแลรักษาจิตใจคนไปพร้อมกัน