“พระมหาเถรศรีศรัทธา” คือใคร? ตีแผ่ตัวตนของผู้สร้างจารึกวัดศรีชุม
ผู้ศึกษาประวัติศาสตร์หรืออ่านจารึกสุโขทัยน่าจะคุ้นชื่อของ พระมหาเถรศรีศรัทธาในฐานะผู้สร้าง จารึกสุโขทัยหลักที่ 2 หรือ จารึกวัดศรีชุมหลักฐานสำคัญที่อธิบายประวัติศาสตร์สุโขทัยได้เป็นอย่างดี
พระเถระรูปนี้เป็นใคร หรือมีบทบาทอย่างไรในสมัยสุโขทัย?
การทำความรู้จักท่าน อาจเริ่มได้ด้วยการถอดความหมายจากชื่อ กล่าวได้ว่า “ศรีศรัทธา”เป็นฉายาของท่านเท่านั้น เพราะนามและยศเต็ม ๆ ในจารึกคือ “สมเด็จพระมหาเถรศรีศรัทธาราชจุฬามุณี (มณี) ศรีรัตนลังกาทวีปมหาสามีเป็นเจ้า”
ในสมัยสุโขทัย “สมเด็จ”ไม่นิยมนำมาใช้นำหน้าชื่อภิกษุ ไม่ว่าสมณศักดิ์สูงแค่ไหน เนื่องจากไม่ใช่คำในตระกูลภาษาไทย-ลาว แต่ในวัฒนธรรมเขมรมีการใช้ สมเด็จ นำหน้าชื่อพระบรมวงศ์ชั้นผู้ใหญ่ โดยเฉพาะระดับ “มหาเถร”ซึ่งหากถือตามคติลังกา การใช้ มหาเถร แปลว่าท่านบวชมาแล้วอย่างน้อย 20 พรรษา
“ราชจุฬามุณี (มณี)”อาจเป็นราชทินนามคู่สมณศักดิ์ หรืออาจเป็นชื่อเดิมของท่าน คือ เจ้าฟ้าจุฬามณี
“ศรีรัตนลังกาทวีปมหาสามี”น่าจะเป็นราชทินนามที่รับมาจากลังกา โดย “มหาสามี” อาจเทียบได้กับ สังฆราชและ “ศรีรัตนลังกาทวีป” แปลตรงตัวคือ แก้วอันประเสริฐแห่งเกาะลังกา
ส่วน “เป็นเจ้า”ที่ลงท้ายนามท่าน แสดงว่าท่านเกิดมาเป็นราชกุมาร
ความเป็นราชกุมารของท่านศรีศรัทธาค่อนข้างชัดเจน เพราะ จารึกสุโขทัยหลักที่ 2 (จารึกวัดศรีชุม) ระบุว่าท่านเป็น “หลาน” พระยาผาเมืองเจ้าเมืองราด และในวัยเยาว์ท่านยังทรงช้างไปรบในสงครามอย่างน้อย 3 ครั้ง ในขณะเดียวกัน ท่านนิยมเลื่อมใสพระพุทธศาสนาลังกาวงศ์อย่างมากด้วย ดังจารึกบอกว่า “มีวัตรปฏิบัติเยี่ยงสิงหล” ซึ่งสิงหลคือชนพื้นเมืองลังกาที่นับถือพุทธศาสนา
อย่างไรก็ตาม หลักฐานยืนยันว่าท่านเป็นคนที่ไหนค่อนข้างกระจัดกระจาย เพราะอย่าง ตำนานพระปฐม-ประโทนระบุว่า ท่านเป็นคนเชื้อสายพราหมณ์ไวษณพนิกาย เติบโตอยู่ในราชสำนักกรุงละโว้ (ลพบุรี)
พระมหาเถรศรีศรัทธา เสด็จออกผนวชเมื่ออายุ 30 ปี แล้วเสด็จไปแสวงบุญที่ลังกา (ในจารึกระบุว่า “เมืองสิงหล”) ถึง 10 พรรษา แล้วนำกิ่งพระศรีมหาโพธิ์จากลังกามาปลูกที่กรุงสุโขทัย ท่านคือผู้แต่งความในจารึกหลักที่ 2 หรือจารึกวัดศรีชุม เมื่อ พ.ศ. 1893 ซึ่งตอนนั้นท่านเป็นมหาเถรแล้ว แปลว่าต้องมีสมณายุ 20 พรรษาเป็นอย่างน้อย จึงน่าจะผนวชก่อน พ.ศ. 1873 และเกิดก่อน พ.ศ. 1843
จารึกวัดศรีชุมระบุด้วยว่า พระมหาเถรศรีศรัทธาได้บำเพ็ญการกุศลและสร้างวัดสร้างเจดีย์ต่าง ๆ รวมถึงปฏิสังขรณ์วัดมหาธาตุสุโขทัย ไม่มีหลักฐานว่าท่านสิ้นพระชนม์เมื่อใด แต่เข้าใจว่าท่านคงสิ้นพระชนม์ในสมณเพศ
เมื่อวิเคราะห์สภาพสังคมของรัฐต่าง ๆ ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ณ ช่วงเวลานั้น พระมหาเถรศรีศรัทธาจึงอยู่ในวัยฉกรรจ์ ในยุคที่สังคม “พุทธใหม่” หรือพุทธลังกาวงศ์กำลังเติบโตอย่างมั่นคงในโลกของกลุ่มชนไทย-ลาว ขณะที่สังคม “พราหมณ์เก่า” โรยราและดิ้นรนเฮือกสุดท้ายเพื่อปรับตัวให้อยู่รอดต่อไป
หากเจาะลึกตัวตนของท่านศรีศรัทธาในแง่ที่ท่านคือราชกุมาร หรือราชสกุลในสายพระยาผาเมือง ถือว่าท่านมีบทบาทในอาณาจักรสุโขทัยไม่น้อย ต่อให้ไม่อยู่ในสมณเพศ
เพราะในสมัยสุโขทัย ราชสกุลหลัก ๆ คือสายศรีอินทราทิตย์ (ขุนบางกลางหาว) ที่ครองกรุงสุโขทัย กับสายผาเมืองที่ครองเมืองราด ซึ่งทั้งสองถือเป็นเครือญาติผ่านการแต่งงานมาตั้งแต่ก่อนการสถาปนากรุงสุโขทัยแล้ว ลูกหลานสายผาเมืองที่เมืองราดจึงมีศักดิ์เป็นเจ้า แม้ไม่ได้ถือสิทธิสืบราชสมบัติที่กรุงสุโขทัย
ท่านศรีศรัทธา เป็นบุตรของพระยาคำแหงพระราม ซึ่งเป็นบุตรของพระยาผาเมือง โดยธิดาอีกคนของพระยาผาเมืองคือ “นางเสือง” ได้เป็นมเหสีของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ทั้งสองเป็นมารดา-บิดา ของ พ่อขุนรามคำแหงท่านศรีศรัทธากับพ่อขุนรามคำแหงจึงเป็นลูกพี่-ลูกน้องกัน คือท่านศรีศรัทธาเป็น “ลูกน้าชาย” ของพ่อขุนรามคำแหง
ในสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย) ช่วงที่พระมหาเถรศรีศรัทธาทำศิลาจารึกหลักที่ 2 ท่านจึงได้รับความเคารพจากเจ้านายราชวงศ์สุโขทัยอย่างมาก เพราะนอกจากจะอยู่ในสมณเพศแล้ว ท่านยังเป็นพระบรมวงศ์ชั้นผู้ใหญ่ด้วย
อ่านเพิ่มเติม :
- พุทธศาสนา “ลังกาวงศ์” เข้ามาเมื่อไร? ทางไหน?
- หนทางไปลังกา: พระภิกษุสยามออกไปลังกาทวีปในยุคก่อนสมัยใหม่ ภาค ๑ ครั้งหลวงพ่อศรีศรัทธาฯ
- พ่อขุนรามคำแหง ไม่ได้ทำศิลาจารึกพ่อขุนรามฯ แต่ทำขึ้นสมัย “ลิไทย” ด้วยเหตุผลทางการเมือง
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
ไมเคิล ไรท. “ยุคมืด” หรือช่องว่างในประวัติศาสตร์สยาม ใน ยุคมืดของประวัติศาสตร์ไทย หลังบายน พุทธเถรวาท การเข้ามาของคนไท.กรุงเทพฯ : มติชน.
สุริยา รัตนกุล.พระมหาเถรศรีศรัทธา : วีรบุรุษอีกองค์หนึ่งในสมัยสุโขทัย.วารสารภาษาและวัฒนธรรม สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย. กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยมหิดล.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 9 พฤษภาคม 2567
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “พระมหาเถรศรีศรัทธา” คือใคร? ตีแผ่ตัวตนของผู้สร้างจารึกวัดศรีชุม
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com