เขื่อนภูมิพล เขื่อนแห่งแรกที่สร้างขึ้นแก้ปัญหาขาดแคลนไฟฟ้า หลังสงครามโลกครั้งที่ 2
การสร้างเขื่อนในอดีตของประเทศเกิดขึ้นเพื่อแก้ปัญหาด้านชลประทานเป็นสำคัญ แต่ “เขื่อนภูมิพล” จังหวัดตาก เป็นเขื่อนแห่งแรกของไทยที่เกิดขึ้นเพื่อแก้ปัญหาด้านพลังงาน
แล้วความรู้เรื่อง “เขื่อน” เกิดขึ้นครั้งแรกเมื่อใด
เขื่อนยุคแรกของโลก
เขื่อนเก่าแก่ที่สุดในโลกคือ เขื่อนซัดด์ เอล คาฟาร่า ในอียิปต์ สร้างก่อนพุทธศักราช 2,160 ปี เป็นเขื่อนหินถม สูง 11 เมตร ยาว 10 เมตร ตั้งอยู่ห่างจากกรุงไคโรไปทางทิศใต้ประมาณ 32 กิโลเมตร ปัจจุบันยังมีร่องรอยของเขื่อนปรากฏอยู่
ต้นพุทธศตวรรษที่ 25 ชาวยุโรปนำความรู้ทางวิทยาศาสตร์มาใช้ในการสร้างเขื่อน ทำให้สามารถสร้างเขื่อนได้สูงขึ้น, เก็บกักน้ำได้มากขึ้น และประหยัดงบประมาณมากขึ้น โดยเขื่อนแห่งแรกที่สร้างขึ้นด้วยวิชาการสมัยใหม่คือ เขื่อนฟูรองซ์ ในประเทศฝรั่งเศส เมื่อ พ.ศ. 2409
ตั้งแต่กลางพุทธศตวรรษที่ 25 เป็นต้นมา การสร้างเขื่อนก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว เนื่องจากการพัฒนาของอุปกรณ์เครื่องจักร, การใช้คอนกรีต, ความรู้ทางปฐพีกลศาสตร์, ความก้าวหน้าทางวิศกรรมโยธา ฯลฯ ที่นอกจากจะทำให้เขื่อนจุน้ำได้มากขึ้น ยังได้พลังน้ำที่มีกำลังสูงขึ้นอีกด้วย
เขื่อนยุคแรกของไทย
การเก็บกักน้ำของไทยเริ่มจากการทำ “เหมืองฝาย” สมัยพญามังราย (พ.ศ. 1782-1854) มีการสร้างเหมืองฝายหลายแห่ง ถึงกับมี “กฎหมายน้ำ” ออกมาใช้ เมื่อ พ.ศ. 1839 เพื่อเป็นข้อบังคับเกี่ยวกับการแจกจ่ายน้ำจากเหมืองฝายต่างๆ
สมัยสุโขทัย แม้ลักษณะภูมิประเทศเมืองตั้งอยู่บนที่ราบสูง แต่ก็มีน้ำเพียงพอตลอดทั้งปี ดังศิลาจารึกที่ว่า “กลางเมืองสุโขทัยมีน้ำตะพังโพย สีใสกินดี ดั่งกินน้ำโขงเมื่อแล้ง” ซึ่งพบหลักฐานว่ามีการสร้าง “สรีดภงส์” หรือ “ทำนบพระร่วง” (ปัจจุบันคือ อ่างเก็บน้ำพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ซึ่งเป็นเขื่อนดินขนาดใหญ่ของเมืองสุโขทัยในสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช) นับเป็นอ่างเก็บน้ำแห่งแรกในดินแดนไทย
สมัยอยุธยา ราว พ.ศ. 2176 สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงสร้างเขื่อนเก็บน้ำ “ธารทองแดง” ที่พระพุทธบาท สระบุรี เพื่อส่งน้ำไปยังพระราชนิเวศน์ธารเกษม และ พ.ศ. 2204 สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีการสร้างเขื่อน “ห้วยซับเหล็ก” บนภูเขา แล้ววางท่อเคลือบดินเผา เพื่อไขน้ำมาใช้ในเมืองลพบุรี
เขื่อนภูมิพล
สมัยรัตนโกสินทร์ มีการจัดตั้ง “กรมคลอง” ขึ้นใน พ.ศ. 2445 สมัยรัชกาลที่ 5 เพื่อรับผิดชอบด้านการชลประทาน ในยุคนี้มีการสร้างเขื่อนสมัยใหม่แห่งแรกของประเทศไทย คือ “เขื่อนพระรามหก” กั้นแม่น้ำป่าสัก ที่ตำบลท่าหลวง อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ที่สร้างเสร็จใน พ.ศ. 2466 สมัยรัชกาลที่ 6 พร้อมกับการขุดคลองส่งน้ำให้กับพื้นที่เพาะปลูกในจังหวัดอยุธยา สระบุรี และบางส่วนของทุ่งรังสิต จังหวัดปทุมธานี
ต่อมามีการสร้างเขื่อนเพื่อการชลประทานเพิ่มขึ้น หนึ่งในนั้นคือ “เขื่อนเจ้าพระยา” ตามโครงการเจ้าพระยาใหญ่ ส่วนเขื่อนที่สามารถผลิตไฟฟ้าได้ด้วยนั้น มีแนวคิดจะดำเนินการตั้งแต่ พ.ศ. 2448 แต่ติดปัญหาหลายด้านทำให้หยุดชะงักไป
จนหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ความต้องการไฟฟ้าของประเทศเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ทำให้เกิดการขาดแคลนไฟฟ้า และต้องการหาพลังงานอื่นมาใช้แทนน้ำมันที่มีราคาแพง จึงมีการพิจารณาหาแหล่งผลิตไฟฟ้าขนาดใหญ่ การสร้าง “เขื่อนอเนกประสงค์” ที่มีวัตถุประสงค์หลากหลาย ทั้งเพื่อการชลประทาน, การผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ, การบรรเทาอุทกภัย ฯลฯ จึงถูกนำขึ้นมาพิจารณาดำเนินการอีกครั้ง
เขื่อนอเนกประสงค์แห่งแรกของไทยคือ “เขื่อนภูมิพล” อำเภอสามเงา จังหวัดตาก ที่สร้างกั้นลำน้ำปิง เริ่มก่อสร้าง พ.ศ. 2501 แล้วเสร็จ พ.ศ. 2507 เก็บกักน้ำได้ 13,462 ล้านลูกบาศก์เมตร กำลังการผลิตไฟฟ้า 547,600 กิโลวัตต์
อ่านเพิ่มเติม :
- ห้วยซับเหล็ก ทะเลสาบบรงบุลเยแห่งสยาม
- สรีดภงส-ทำนบพระร่วง เขื่อนอายุกว่า 700 ปี ของสุโขทัย (?)
- เขื่อนเจ้าพระยา เขื่อนที่ใช้เวลาถึง 5 แผ่นดิน จึงได้ก่อสร้าง?
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
ผู้เขียน (ไม่ได้ระบุ). เขื่อนอเนกประสงค์, การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย สิงหาคม 2539.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 2 กรกฎาคม 2568
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : เขื่อนภูมิพล เขื่อนแห่งแรกที่สร้างขึ้นแก้ปัญหาขาดแคลนไฟฟ้า หลังสงครามโลกครั้งที่ 2
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com