วิกฤติแม่น้ำสาย สารหนูยังเกิน 17 เท่า ‘นิวัฒน์’ ห่วงกลายเป็น ‘อ่างน้ำพิษ’
เมื่อวันที่ 12 พ.ย. ผู้สื่อข่าวรายงานสถานการณ์การปนเปื้อนสารพิษในแม่น้ำสาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย ยังคงเป็นปัญหาที่ส่งผลกระทบต่อประชาชนและสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง แม้ผลตรวจวัดล่าสุดพบว่าปริมาณสารหนูมีแนวโน้มลดลงจากเดิมที่เคยสูงเกินค่ามาตรฐานถึง 28 เท่า เหลือประมาณ 17 เท่า และสามารถนำน้ำดิบกลับมาผลิตน้ำประปาได้แล้ว แต่สถานการณ์ดังกล่าวยังไม่อาจถือว่าคลี่คลาย เนื่องจากระดับสารหนูยังคงสูงเกินเกณฑ์มาตรฐาน ขณะที่สภาพน้ำในแม่น้ำสายช่วงไหลผ่านชุมชนเกาะทรายและชุมชนแม่สาย ยังมีสีขุ่นแดงและตื้นเขิน จนไม่สามารถมองเห็นสภาพพื้นท้องน้ำได้เหมือนในอดีต
นายนิวัฒน์ ร้อยแก้ว ประธานกลุ่มรักษ์เชียงของ และผู้อำนวยการสถาบันองค์ความรู้ท้องถิ่นโฮงเฮียนแม่น้ำของ กล่าวถึงสถานการณ์แม่น้ำสาย ว่า ขณะนี้ปัญหาการปนเปื้อนสารพิษเข้าสู่ขั้นวิกฤติ และมีความรุนแรงจนใกล้เข้าสู่ภาวะหายนะของแม่น้ำ ระบบนิเวศ และวิถีชีวิตของประชาชน โดยเฉพาะความขุ่นข้นของน้ำที่สูงเกินค่ามาตรฐานอย่างมาก จนไม่สามารถนำมาผลิตน้ำประปาได้ในช่วงที่ผ่านมา นอกจากนี้ ยังมีสารเคมีและโลหะหนักประเภทต่าง ๆ ปนเปื้อนอยู่ในแม่น้ำอีกหลายชนิด
ผลกระทบที่เกิดขึ้นไม่ได้จำกัดอยู่เพียงสภาพแวดล้อม แต่ยังส่งผลโดยตรงต่อประชาชนที่ต้องพึ่งพาแม่น้ำสาย ทั้งการใช้น้ำเพื่อการอุปโภคบริโภคและการทำเกษตรกรรม โดยเฉพาะปัญหาน้ำประปาซึ่งเป็นปัจจัยพื้นฐานในการดำรงชีวิต ถือเป็นวิกฤติที่ประชาชนในพื้นที่แม่สายกำลังเผชิญอยู่
นายนิวัฒน์ กล่าวต่อว่า ปัญหาแม่น้ำสายไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในช่วง 1-2 ปีที่ผ่านมา แต่มีความต่อเนื่องมานานกว่า 3 ปี ตั้งแต่เหตุการณ์น้ำท่วมและดินโคลนไหลเข้าพื้นที่ ซึ่งภาครัฐรับทราบข้อมูลเกี่ยวกับการปนเปื้อนสารเคมีมาโดยตลอด แต่การตอบสนองและการจัดการปัญหากลับล่าช้า จนสถานการณ์ทวีความรุนแรงถึงขั้นไม่สามารถนำน้ำดิบมาผลิตน้ำประปาได้
ส่วนการประสานงานกับประเทศเมียนมาเพื่อแก้ไขปัญหาแหล่งกำเนิดมลพิษและเหมืองแร่ แม้จะมีการพูดคุยกันมาเป็นเวลานาน แต่จนถึงขณะนี้ยังไม่เห็นผลการดำเนินงานที่เป็นรูปธรรมอย่างชัดเจน โดยเฉพาะมาตรการขั้นต่อไปที่จะนำไปสู่การหยุดหรือควบคุมการปล่อยสารพิษให้ทันต่อสถานการณ์ ประกอบกับแม่น้ำสายเป็นแม่น้ำชายแดนที่มีพื้นที่เกี่ยวข้องกับ 2 ประเทศ ทำให้การจัดการปัญหามีความซับซ้อนมากยิ่งขึ้น
นอกจากนี้ ยังมีข้อกังวลเกี่ยวกับการทำเหมืองทองคำขนาดเล็กกลางแม่น้ำโขง ซึ่งนายนิวัฒน์ระบุว่าเกิดขึ้นมาประมาณ 3-4 ปี และไม่ได้มีเพียงจุดเดียว แต่พบการทำเหมืองลักษณะดังกล่าวกระจายอยู่ตามลำน้ำโขง ตั้งแต่พื้นที่อำเภอเชียงของไปจนถึงบริเวณด้านหน้าโครงการเขื่อนปากแบง แขวงบ่อแก้ว สปป.ลาว มากกว่า 10 แห่ง
ซึ่งเหมืองทองขนาดเล็กเหล่านี้เป็นอีกหนึ่งประเด็นที่ต้องเฝ้าระวัง เนื่องจากเป็นการทำเหมืองโดยตรงภายในแม่น้ำ มีการร่อนแร่และใช้สารเคมีในกระบวนการผลิต ซึ่งอาจส่งผลให้สารเคมีและโลหะหนักปนเปื้อนลงสู่แหล่งน้ำอย่างต่อเนื่องตลอดกระบวนการทำเหมือง โดยที่ผ่านมา ประชาชนส่วนใหญ่อาจรับรู้ปัญหาจากเหมืองขนาดใหญ่ที่ปล่อยสารพิษลงสู่แม่น้ำหรือซึมลงดิน แต่การทำเหมืองขนาดเล็กกลางแม่น้ำกลับยังไม่ได้รับความสนใจเท่าที่ควร ทั้งที่อาจสร้างผลกระทบต่อระบบนิเวศทางน้ำในวงกว้าง
อีกประเด็นที่น่ากังวลคือโครงการเขื่อนปากแบง ซึ่งหากมีการก่อสร้างและกักเก็บน้ำจนระดับน้ำยกระดับสูงขึ้น อาจทำให้พื้นที่ที่เคยมีการทำเหมืองทองคำและมีเศษวัสดุจากการทำเหมืองตกค้างอยู่ถูกน้ำท่วม โดยเฉพาะกองหินและกองทรายที่อาจมีสารหนูสะสมจากกระบวนการขุดและร่อนแร่ หากเกิดการชะล้างหรือฟุ้งกระจายของสารปนเปื้อน ก็อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อคุณภาพน้ำในบริเวณดังกล่าว
นายนิวัฒน์ ยังแสดงความกังวลว่า หากยังไม่สามารถควบคุมปัญหาเหมืองขนาดใหญ่ที่ปล่อยสารเคมีลงสู่แหล่งน้ำได้ และยังมีเหมืองขนาดเล็กดำเนินกิจกรรมต่อเนื่อง ประกอบกับการกักเก็บน้ำของเขื่อนปากแบงในอนาคต อาจทำให้สารพิษสะสมและเกิดผลกระทบต่อเนื่อง จนมีความเสี่ยงที่จะกลายเป็นแหล่งกักเก็บน้ำที่ปนเปื้อนสารพิษ หรือที่เรียกว่า “อ่างน้ำพิษ”
ทั้งนี้ สถานการณ์แม่น้ำสายและแม่น้ำโขงจึงไม่ใช่เพียงปัญหาเฉพาะพื้นที่หรือเฉพาะประเทศ แต่เป็นประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนที่จำเป็นต้องเร่งตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษ ควบคุมกิจกรรมเหมืองแร่ และกำหนดมาตรการแก้ไขร่วมกันอย่างเป็นรูปธรรม เพื่อป้องกันไม่ให้ผลกระทบขยายวงกว้างไปสู่ระบบนิเวศและวิถีชีวิตของประชาชนในลุ่มน้ำในระยะยาว