ม.ล.ติ๋ว ชลมารคพิจารณ์ ผู้ที่ ร.9 ทรงวางพระทัยให้เป็น “หัวหน้าพระเครื่องต้น”

หลังจากพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) เสด็จนิวัตพระนครเป็นการถาวรในปลาย พ.ศ. 2494 กิจกรรมในราชสำนัก อาทิ ด้านอาหาร ก็นับว่าคึกคักอย่างยิ่ง ผู้มีบทบาทสำคัญในช่วงนั้น คือ 2 พี่น้องตระกูลชุมสาย ได้แก่ ม.ล.ติ๋ว ชลมารคพิจารณ์ และ ม.ล.เติบ ชุมสาย ซึ่งท่านแรกนั้น ในหลวงรัชกาลที่ 9 ทรงไว้วางพระราชหฤทัยให้เป็น “หัวหน้าพระเครื่องต้น” ในรัชกาลของพระองค์

ม.ล.ติ๋ว ชลมารคพิจารณ์ หัวหน้าพระเครื่องต้นในรัชกาลที่ 9

นริศ จรัสจรรยาวงศ์ นักประวัติศาสตร์อิสระ ที่สนใจศึกษาข้อมูลเรื่องตำรับตำราอาหารชาววัง เล่าไว้ในผลงานเรื่อง “ตำรับสร้าง(รส)ชาติ” (สำนักพิมพ์มติชน) ว่า

ทั้ง ม.ล.ติ๋ว ชลมารคพิจารณ์ (พ.ศ. 2444-2508) และ ม.ล.เติบ ชุมสาย (พ.ศ. 2456-2529) เป็นธิดาของพระยาสีหศักดิ์สนิทวงศ์ (ม.ร.ว. ถัด ชุมสาย) กับคุณหญิง (ติ๊ โภคาสมบัติ)

เมื่อครั้ง ม.ล.ติ๋ว ยังเยาว์วัย ได้ศึกษาที่โรงเรียนสตรีวิทยา แต่พระยาสีหศักดิ์สนิทวงศ์คิดจะส่งธิดาเข้าไปอยู่ในวังกับ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท ที่ทรงมีพระปรีชาสามารถด้านการปรุงอาหารอย่างยิ่ง ทว่าคุณหญิงทัดทานไว้

ถึงอย่างนั้น ม.ล.ติ๋ว ก็ยังได้ติดตามมารดาไปเข้าเฝ้าอยู่เสมอ และได้รับความรู้จากพระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท เนื่องด้วย “พระองค์นี้ทรงเป็นพหูสูต และทั้งไม่ทรงหวงวิชาโดยเฉพาะการครัว”

ท่านผู้หญิงมณีรัตน์ บุนนาค หรือเดิมคือ ม.ล.มณีรัตน์ สนิทวงศ์ (พ.ศ. 2465-2543) เขียนรำลึกถึง ม.ล.ติ๋ว เรื่องภารกิจสำคัญในสถานะ “หัวหน้าพระเครื่องต้น” ของรัชกาลที่ 9 ไว้ว่า

“เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระบรมราชินีนาถ เสด็จพระราชดำเนินนิวัตพระนครเป็นครั้งที่ 2 ภายหลังที่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าอุบลรัตน์ฯ ประสูติแล้วไม่นาน ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พี่ติ๋วเข้าเป็น ‘หัวหน้าพระเครื่องต้น’ ในปี พ.ศ. 2497 ขณะนั้นยังประทับอยู่ที่พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต

ทุกคราวที่เสด็จฯ เยี่ยมราษฎรภาคต่างๆ ภายในประเทศ พี่ติ๋วได้ตามเสด็จไปควบคุมเครื่องต้นเสมอ ข้าพเจ้ายังจำได้ดีว่า เมื่อเสด็จฯ เยี่ยมราษฎรภาคกลางเป็นแห่งแรกที่จังหวัด สุพรรณ ชัยนาท และอยุธยา ฯลฯ นั้น ข้าพเจ้าได้มีโอกาสอยู่ใกล้ชิดพี่ติ๋วเป็นครั้งแรก …

เมื่อเสด็จพระราชดำเนินเยือนต่างประเทศ เริ่มที่ประเทศเพื่อนบ้านใกล้เคียงก่อน คือ สาธารณรัฐเวียดนามใต้ อินโดเนเซีย และพม่า พี่ติ๋วก็ได้ช่วยเหลือร่วมมือกับทางสถานทูตไทยในการเลี้ยงพระราชทานตอบเป็นอย่างดี…ฝ่ายเราก็มีอาหารไทยจากห้องเครื่อง คือ ห่อหมกใส่กระทงเจิมอย่างสวยงาม และไอศกรีมกะทิ ในผลมะพร้าวเล็กๆ สลักเสลาน่าดูออกรับแขกจนได้รับคำชมเชยเป็นอันมาก…ในคราวเสด็จฯ ยุโรป และอเมริกานาน 8 เดือนครั้งที่แล้ว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พี่ติ๋วตามเสด็จด้วย…

พี่ติ๋วรับราชการดูแลพระเครื่องต้นด้วยความเอาใจใส่ ระมัดระวังพร้อมไปหมดทั้งในด้านความสะอาด ความปลอดภัย และคุณค่าของอาหาร”

ท่านผู้หญิงมณีรัตน์ยังบรรยายให้เห็นภาพของห้องครัวราชสำนักยุคนั้นไว้ด้วยว่า

ห้องเครื่องในเขตพระตำหนักจิตรลดาฯ แบ่งออกเป็น 3 หน่วย คือ ห้องเครื่องต้นไทย ห้องเครื่องต้นฝรั่ง และครัวข้าราชบริพาร

เครื่องต้นแต่ละเวลานั้น เชิญพร้อมกันทั้งไทย และฝรั่ง เริ่มต้นด้วยเครื่องฝรั่งก่อน แล้วตามด้วยเครื่องไทย เครื่องไทยที่ ม.ล.ติ๋ว ควบคุมมี 4 เวลา คือ เครื่องเช้า กลางวัน บ่าย และค่ำ เครื่องกลางวัน และค่ำมีครั้งละ 4 สิ่ง คือ แกง ผัด ของจาน และเครื่องจิ้ม

“พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระบรมราชินีนาถ โปรดเสวยพระกระยาหารไทยอย่างธรรมดา ไม่วิจิตรพิสดารอย่างที่บางคนคาดคิดไว้ เช่น เสวยผัดถั่วงอก ผัดผักบุ้ง และโปรดใส่หมู กุ้ง แต่น้อยๆ ด้วย เพราะเคยรับสั่งว่า ถ้าใส่มากก็ไม่น่าให้ชื่อผัดผักชนิดนั้นๆ”

เมื่อ ม.ล.ติ๋ว ชลมารคพิจารณ์ ถึงแก่อนิจกรรม สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โปรดให้รวบรวมบทบรรยายของ ม.ล.ติ๋ว ระหว่าง พ.ศ. 2496-2497 ที่ถ่ายทอดผ่านรายการอาหารประจำสถานีวิทยุ อ.ส. (อักษรย่อของพระที่นั่งอัมพรสถาน) มาจัดพิมพ์เป็นหนังสือชื่อ “อาหารทางวิทยุ” เพื่อเป็นอนุสรณ์งานศพ ม.ล.ติ๋ว ชลมารคพิจารณ์ เมื่อ พ.ศ. 2508

ภายในเล่มมีเมนูต่างๆ อาทิ ข้าวนึ่ง หรือข้าวเสียโป รับประทานคู่กับเป็ดย่าง หมูซีอิ๊วปิ้ง กุนเชียง และผัดผักบุ้งกับเต้าหู้ยี้ ข้าวหน้าหมูแดงรับประทานกับแตงกวาดอง มันเทศต้มน้ำตาลใส รับประทานร้อนๆ

ที่สำคัญ ในหนังสือ “อาหารทางวิทยุ” ยังปรากฏชื่อ 2 เมนูจานด่วนยอดนิยมของคนไทยปัจจุบัน คือ ผัดไทยและผัดกะเพรา อีกด้วย

หมายเหตุ : ในเครื่องหมายคำพูดของท่านผู้หญิงมณีรัตน์ บุนนาค มีการจัดย่อหน้าใหม่และเน้นคำโดยผู้เขียนบทความออนไลน์

อ่านเพิ่มเติม :

• ต้นเครื่องพระกระยาหารไทย เล่า “พระกระยาหารโปรด” ในหลวงรัชกาลที่ 9
• เค้กโปรดของในหลวงรัชกาลที่ 9 คือเค้กอะไร?
• “เนื้อวัวผัดกะเพรา” สูตรหัวหน้าพระเครื่องต้น ร.9 บันทึกหลักฐานสูตรผัดกะเพราเก่าสุด

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

นริศ จรัสจรรยาวงศ์. ตำรับสร้าง(รส)ชาติ. กรุงเทพฯ: มติชน, 2567. สั่งซื้อหนังสือได้ที่นี่

เผยแพร่ครั้งแรกในระบบออนไลน์เมื่อ 2 เมษายน 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ม.ล.ติ๋ว ชลมารคพิจารณ์ ผู้ที่ ร.9 ทรงวางพระทัยให้เป็น “หัวหน้าพระเครื่องต้น”

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com